کریتیکا مفهوم «کنسرت اروپا»: ترتیب، سرکوب و توهم نظم

«کنسرت اروپا» (1815-1914)، سیستم امنیت جمعی کشورهای بزرگ (روسیه، اتریش، پروسس، بریتانیا، فرانسه) که پس از کنگره وین شکل گرفت، به طور سنتی به عنوان نمونه موفق دیپلماسی معرفی می‌شود که تقریباً یک قرن از جنگ‌های عمومی اروپایی جلوگیری کرده است (Pax Britannica). اما تحلیل انتقادی از این مدل نشان می‌دهد که ماهیت عمیقاً مشکلی دارد: این یک مکانیزم محافظه‌کار، نخبگان و سرکوبگر بود که با سرکوب تغییرات مورد نیاز، در نهایت نهال‌های یک درگیری بزرگ‌تر را پرورش داد.

1. ماهیت ضددموکراتیک و ضدملی‌گرایانه

اصل اصلی «کنسرت» — قانونیت — به معنای حمایت از «قانونی»‌ها (یعنی سنتی، اغلب مونارشیستی) و انکار суверیت ملی و لیبرال مردم بود.

سرکوب جنبش‌های ملی: «کنسرت» ملی‌گرایی را به عنوان تهدید مرگبار به ثبات می‌دید. این در سرکوب شورش‌های ایتالیایی توسط اتریشی‌ها (1820-1821، 1831) و، که بیش از همه نشان‌دهنده است، در شکست شورش نوامبر پولندا توسط روسیه تحت موافقت بی‌صدا سایر کشورها توسط تزار روسیه خود را نشان داد. پولندا، که خواسته‌های ملی‌اش در کنگره وین نادیده گرفته شد، قربانی اصلی سیستم شد.

مقاومت در برابر انقلاب‌ها و لیبرالیسم: اتحاد مقدس (اساس ایدئولوژیک «کنسرت») به صراحت حق مداخله در برابر «بیماری انقلابی» را اعلام کرد. این منجر به مداخله فرانسه در اسپانیا (1823) برای بازگرداندن ابسولوتیسم پادشاه فردیناند هفتم و ورود اتریش به ناپل و پیемонت (1821) شد. سیستم برای منجمد کردن ساختارهای امپراتوری قدیمی (امپراتوری عثمانی، امپراتوری اتریش) کار می‌کرد که تنها فشار انفجاری را انباشته کرد.

انتقاد: «کنسرت» صلح را برای مردم اروپا فراهم نکرد، بلکه برای اشراف اروپا به هزینه خود مردم فراهم کرد. او ساختارهای امپراتوری قدیمی را به صورت مصنوعی حفظ کرد (امپراتوری عثمانی، امپراتوری اتریش)، که تنها فشار انفجاری را انباشته کرد.

2. انتخابی و دوپشتیبانی: «کنسرت» به عنوان کلوپ کشورهای بزرگ

سیستم به عنوان یک کلوپ انحصاری عمل می‌کرد، که قوانین آن به صورت انتخابی اعمال می‌شد، بسته به منافع «پنج‌تایی».

اصل عدم مداخله به عنوان ابزار: بریتانیا، به ویژه پس از خروج کنینگ، اغلب از اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورهای دیگر نه به دلیل دلایل ایدئولوژیک، بلکه برای جلوگیری از اقدامات جمعی «کنسرت» که با منافع او مخالف بود، استفاده می‌کرد. به عنوان مثال، او از حمایت از مداخله در مستعمرات اسپانیا در آمریکای لاتین خودداری کرد و ترجیح داد که این بازارها را برای تجارت خود باز کند.

استانداردهای دوگانه در مسأله شرقی: زمانی که موضوع شورش یونانی (1821-1830) علیه امپراتوری عثمانی بود، منافع کشورها متفاوت شد. روسیه و بریتانیا، به دنبال اهداف استراتژیک و تجاری خود، در نهایت ایجاد یونان مستقل را حمایت کردند، که نقض اصل قانونیت در مورد سلطان قانونی بود. این نشان داد که ایدئولوژی‌های نظری به راحتی برای سیاست واقعی (Realpolitik) کنار گذاشته می‌شوند.

نادیده گرفتن کشورهای کوچک: سرنوشت بلژیک، صربستان، یونان توسط کشورهای بزرگ در کابینت‌ها تصمیم‌گیری می‌شد بدون توجه به خواسته‌های مردم این کشورها. انقلاب بلژیک (1830) و کنفرانس بین‌المللی که استقلال بلژیک را به رسمیت شناخت، نه پیروزی «کنسرت»، بلکه یک تسلیم اجباری fait accompli بود که مجبور به قانونی‌سازی آن شد تا جنگ بزرگ‌تر را نپاشد.

3. ناتوانی در تطبیق با مدرنیزه‌سازی و رشد ملی‌گرایی

«کنسرت» یک سیستم برای صلح اوایل قرن نوزدهم بود و نتوانست به اجتماعی قوی که توسط انقلاب صنعتی و روشنگری ایجاد شده بود، تطبیق یابد.

بهار مردم (1848-1849) شکست کلی سیستم را نشان داد. انقلاب‌هایی که کل اروپا را در بر گرفت، نشان داد که «کنسرت» نمی‌تواند فرآیندهای داخلی کشورها را مدیریت کند. بازگرداندن نظم نه به دلیل اقدامات جمعی «کنسرت»، بلکه به دلیل سرکوب شدید ارتش‌های ملی (آustriای، پروسس، روسیه) انجام شد. کشورها در آن لحظه بسیار ضعیف یا مشغول مشکلات داخلی بودند تا هماهنگی کنند.

اتحاد آلمان و ایتالیا: این فرآیندها، کلیدی برای تاریخ اروپا، بر خلاف و در کنار «کنسرت» انجام شد. اتحاد ایتالیا با جنگ‌های انقلابی (جی. گارibaldi) و دیپلماسی پیمونت تحت حمایت فرانسه (ناپلئون سوم) به دست آمد و نه با تصمیم کنگره. اتحاد آلمان «با آهن و خون» (اوتو فون بیسمارک) یک سری جنگ‌های محدود (برای ضد دانی، اتریش، فرانسه) بود که «کنسرت» نمی‌توانست آن را جلوگیری کند. بیسمارک به طور ماهرانه با تعارضات آن بازی کرد، رقیبان را منزوی کرد.

4. ترویج رقابت امپراتوری و نظامی‌گری

عجیب است که، با هدف صلح، «کنسرت» انشعاب امپراتوری را به عنوان «ماموریت فرهنگی» قانونی‌سازی و تثبیت کرد که در نهایت ثبات را منهدم کرد.

«بازی بزرگ» بین روسیه و بریتانیا در آسیای مرکزی و مسابقه مستعمراتی در آفریقا («جنگ برای آفریقا» پس از 1880) رقابت را از اروپا به خارج برد، اما آن را از بین نبرد. این رقابت همیشه روابط بین اعضای «کنسرت» را مسموم کرد.

آماده‌سازی برای جنگ: صلح طولانی مدت که توسط سیستم فراهم شده بود، نه برای کاهش تسلیحات، بلکه برای شتاب‌دهی به مسابقه تسلیحات، نظامی‌سازی فناوری و توسعه برنامه‌های نظامی سخت (مانند برنامه معروف شلیفن در آلمان) استفاده شد. «کنسرت» تصویر مدیریت‌پذیری را ایجاد کرد، زیرا در آن زیر فشار ناهماهنگی‌های حل نشده انباشته شده بود.

5. نقص بنیادی: فقدان مکانیزم‌های مشروع برای تغییر وضعیت‌کوو

بیشترین انتقاد از «کنسرت» این است که او مکانیزم‌های صلح‌آمیز و مشروعی برای رضایت امپراتوری‌های در حال رشد و تغییر وضعیت‌کوو پیش‌بینی نکرد. آلمان، پس از اتحاد، خواستار «جای خود در آفتاب» بود؛ ایتالیا به اتمام risorgimento می‌خواست؛ جنبش‌های ملی در امپراتوری‌های هابسبورگ و عثمانی افزایش یافت. سیستم می‌توانست تنها این خواسته‌ها را سرکوب کند، نه به مسیر مذاکره هدایت کند.

فروپاشی نهایی — بحران ژوئیه 1914. «کنسرت» نتوانست کنگره اضطراری برای حل اختلاف بین اتریش-مجارستان و صربستان را جمع کند. مکانیزم مشاوره جمعی زیر فشار تعهدات دوطرفه (آنتانتا vs. اتحاد سه‌گانه) و منطق برنامه‌های موبیلیزه که خود محصول یک صلح طولانی مدت بود، فروپاشید. کشورها ترجیح دادند که منطق اتحادهای دوگانه و محاسبه نظامی را به منطق «کنسرت» ترجیح دهند.

نتیجه‌گیری: میراث یک ثبات ضدتولید

بنابراین، می‌توان «کنسرت اروپا» را نه به دلیل این که او صلح را فراهم نکرد (او فراهم کرد، اما با شرایط خاص)، بلکه به دلیل کیفیت و قیمت این صلح و همچنین تأثیرات بلندمدت آن انتقاد کرد.

او یک ویرایش ضدتولید بود که سعی کرد تاریخ را به عقب برگرداند.

او به خاطر صلح خانواده‌ها به قیمت خود مردم فدا شد.

او نتوانست نیروهای مدرنیزه‌سازی را جذب کند که منجر به فروپاشی او شد زیر فشار ملی‌گرایی، لیبرالیسم و رقابت امپراتوری. میراث او یک هشدار است که نظام بین‌المللی مبتنی بر تعادل نیروها و منافع اشراف، بدون توجه به ایدئولوژی‌ها، خواسته‌های ملی و مکانیزم‌های عادلانه تغییر، محکوم به فروپاشی است. او تنها یک وقفه موقت بین جنگ‌ها ایجاد می‌کند، در طول آن اختلافات حل نمی‌شوند و انباشته می‌شوند، و باعث می‌شود که جنگ بعدی بزرگ‌تر و تخریب‌کننده‌تر باشد. «کنسرت» به جای این که اروپا را صلح دهد، تنها یک وقفه طولانی بین ناپلئونی و فاجعه 1914 ایجاد کرد.

Permanent link to this publication: