صحرای آتاکاما در شمال شیلی — خشک‌ترین مکان غیریخیلی‌برف‌زده روی زمین است. در برخی مناطق آن بارش باران برای صدها سال وجود نداشته است. مناظر اینجا به قدری ناگهانی، قرمز و بی‌جان است که دانشمندان آن را «مریخ شیلی» نامیده‌اند. در اینجا ناسا و آژانس فضایی اروپا ربات‌های مریخ‌نوردی را آزمایش می‌کنند، به دنبال فرم‌های زندگی اکستремال می‌گردند و برای تسخیر سیاره قرمز آماده می‌شوند. بیایید بفهمیم چرا آتاکاما به مریخ شباهت دارد و چه چیزی از کیهان می‌توانیم بدون ترک زمین یاد بگیریم.

موقعیت جغرافیایی و منحصر به فردی

آتاکاما به طول ۱۰۰۰ کیلومتر در امتداد ساحل اقیانوس آرام شیلی کشیده شده است، بین رشته‌کوه آند و کوه‌های مرزی. عرض این صحرا ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلومتر است. منحصر به فردی آن در خشکی اکستремال است. در شهر کالا، میزان بارش سالانه ۵ میلی‌متر است و در برخی نقاط صحرا (مثلاً در منطقه یاکای) بارش از زمانی که مردم شروع به ثبت کرده‌اند، ثبت نشده است. دلیل این امر «اثر سایه دوگانه» است: آند جریان‌های هوای مرطوب را از شرق (از آمازون) و کوه‌های مرزی را از غرب (از اقیانوس آرام) مسدود می‌کند. علاوه بر این، جریان سرد پروبیان هوا را در ساحل خنک می‌کند و اجازه نمی‌دهد که بالا برود و ابر ایجاد کند. در نتیجه آتاکاما خشک‌تر از صحرای ساحارا و حتی دره‌های خشک قطب جنوب است.

مناظر: مناظر مریخی

کوه‌های قرمز و نارنجی، سولن‌ها، تپه‌های ماسه، رودخانه‌های خشک و کوه‌های آتشفشانی — همه این‌ها به مناظر تصاویر گرفته شده توسط مریخ‌نوردان اشاره دارد. به ویژه دشت ماه (Valle de la Luna) معروف است، جایی که فرسایش خلق شده است و تشکیل شده است. و دریاچه نمک Salar de Atacama با پوسته نمک و چاله‌های لagoon پر از flamingo به نظر می‌رسد که یک اوبیزس بیگانه است. در برخی نقاط خاک حاوی مواد معدنی مانند گچ و همایت است که در مریخ نیز یافت می‌شود. جای تعجب نیست که کارگردانان آتاکاما را برای فیلم‌های فضایی انتخاب می‌کنند (مثل Odyssey 2001، Interstellar، سریال Mars).

اقلیم و زندگی در شرایطی مشابه مریخی

دمای روز به +۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و شب به -۵ درجه سانتی‌گراد می‌افتد. تشعشع ماورای بنفش بالا است، اتمسفر خشک و خاک حاوی ترکیبات شیمیایی سمی مانند perchlorates است (مثل مریخ). با این حال، زندگی راه‌هایی پیدا کرده است. باکتری‌های اکسترموفیل در لایه‌های نمک و در فضاهای خالی سنگ‌ها زندگی می‌کنند. یافته‌های این میکروارگانیسم‌ها دانشمندان اکستروبیولوژی را الهام می‌بخشد: اگر زندگی بتواند به شرایط آتاکاما تطبیق یابد، ممکن است زیر سطح مریخ نیز وجود داشته باشد. در دهه ۲۰۲۰ میلادی، «مات‌های میکروبی» در رودخانه‌های خشک یافت شد که می‌توانند با استفاده از نمک جذب‌کننده آب از اتمسفر زنده بمانند.

پایگاه‌های علمی و آزمایش‌ها

به دلیل شباهت مریخی، چندین ایستگاه تحقیقاتی در آتاکاما قرار دارند. ALMA (Atacama Large Millimeter Array) قوی‌ترین تلسکوپ رادیویی در جهان است که به بررسی فضا می‌پردازد و نه مریخ. اما برای آزمایش ربات‌های مریخ‌نوردی از صحرا استفاده می‌شود. بنابراین مریخ‌نورد Curiosity و Perseverance در آتاکاما آزمایش شده‌اند (مثلاً در سال ۲۰۱۹ گروهی از ناسا از سیستم‌های حفاری آزمایش کرده‌اند). اروپایی‌ها در اینجا سیستم‌های جستجوی زندگی را آزمایش می‌کنند. علاوه بر این، پروژه «Mars Desert Research Station» (اگرچه در یوتا، ایالات متحده واقع شده است) اما در آتاکاما نیز یک نمونه دارد — ایستگاه در منطقه یاکای، جایی که مетеوریت‌ها و زمین‌شناسی مریخی را بررسی می‌کنند.

چیزی که در آتاکاما یافت شد: کلید به گذشته مریخ

در سال ۲۰۰۳ مکان منحصر به فردی در آتاکاما کشف شد — دشت یاکای، جایی که در برخی خاک‌ها حتی نشانه‌ای از زندگی میکروبی وجود ندارد. این منطقه «استرایل» به مریخ نزدیک است. دانشمندان بررسی کردند که چگونه مولکول‌های آلی در چنین شرایطی حفظ می‌شوند (یا نابود می‌شوند). مشخص شد که perchlorates در اثر تشعشع ماورای بنفش آلی را تجزیه می‌کند، که دلیل دشواری یافتن ردپای زندگی توسط مریخ‌نوردان در سیاره قرمز است. همچنین در کپسول‌های نمک آب پیدا شد: لایه‌های نازک آب در کریستال‌های نمک نگه داشته می‌شوند در دمای زیر صفر. این نشانه‌ای است که کجا باید آب را در مریخ جستجو کرد.

گردشگری در «مریخ شیلی

آتاکاما یک مقصد گردشگری محبوب است. هزاران نفر به اوبیزس سان-پدرو-де-آتاکاما می‌آیند تا چشم‌اندازهای گeyser El Tatio (ارتفاع ۴۳۰۰ متر)، صحرای نمک، منابع آب گرم و دشت ماه را ببینند. به گردشگران اجازه نمی‌شود از مسیرها خارج شوند تا اکوسیستم نازک را مختل نکنند، اما برای عکسبرداری از آسمان شب (که در اینجا بهترین شرایط در جهان است) عکاسان آسمان‌نما می‌آیند. راهنمایان محلی با افتخار مناظرهای «مریخی» را نشان می‌دهند و درباره اکتشافات علمی می‌گویند. در سال ۲۰۲۶ مسیر «ترک مریخی» باز شده است — مسیر پیاده‌روی ۵۰ کیلومتری در مناطق زیبا.

آتاکاما و توسعه پایدار

پارادوکس: آتاکاما یکی از خشک‌ترین مکان‌ها است، اما در همینجا ذخایر عظیمی از لیتیوم (لازم برای باتری‌های خودروهای برقی) و مس وجود دارد. استخراج مواد معدنی تهدیدکننده اکوسیستم منحصر به فرد است. علاوه بر این، در سال‌های اخیر سیل‌ها در اثر تغییرات اقلیمی در صحرا رخ می‌دهند (این پدیده توسط دانشمندان به عنوان «آراوکریزاسیون» شناخته می‌شود). بنابراین «مریخ شیلی» به ما یادآوری می‌کند که زمین نیز شکننده است و که استعمار دیگر سیارات نباید منجر به نابودی خود شود.

آینده تحقیقات: رودخانه‌های زیرزمینی و زندگی

در سال ۲۰۲۵ یک سیستم عظیم رودخانه زیرزمینی زیر آتاکاما کشف شد — نتیجه ذوب شدن یخچال‌های طبیعی در آند. این تغییر در توضیح تعادل آب صحرا بود. اکستروبیولوژیست‌ها اکنون پیشنهاد می‌دهند که این نوع آب‌های زیرزمینی ممکن است در مریخ نیز وجود داشته باشد و می‌تواند منبعی برای میکروب‌های اوبیزس باشد. در سال ۲۰۲۶ پروژه «آتاکاما-مریخ» شروع شد: حفاری چاه‌های تا عمق ۱۰۰ متر برای بررسی زندگی عمیق. نتایج این تحقیقات به انتخاب مکان‌های مناسب برای مأموریت‌های آینده مریخی کمک خواهد کرد.

آتاکاما یک آزمایشگاه بیرونی منحصر به فرد است. با مطالعه آن، ما نه تنها گذشته مریخ را درک می‌کنیم، بلکه آینده زمین را در شرایط گرمایش جهانی نیز درک می‌کنیم. صحرایی که بارش در آن وجود ندارد، به ما یادآوری می‌کند که آب را ارزشمند کنیم، زندگی را در نقاط ناامیدانه جستجو کنیم و برای سفرهای فضایی آماده شویم. «مریخ شیلی» هم یک هشدار و هم امید است.

Permanent link to this publication: