تیشتار و تیشتار-یاشت: نور آسمانی که خشکسالی را شکست می‌دهد

در تقویم زرتشتی جشن‌هایی وجود دارند که نه تنها تغییر فصول را یادآوری می‌کنند، بلکه نمایشی مقدس از داستان آفرینش جهان را بازتولید می‌کنند. یکی از برجسته‌ترین و شاعرانه‌ترین آن‌ها تیشتار (Tištar) است که نیز به تیرگان (Tirgan) یا جشن تیرگان (Jashn-e Tirgan) معروف است. این جشن تابستانی است که تیشتریا (Tištrya) را که خدای بارش باران و باروری است و با ستاره برجسته شب، سیاروس، مرتبط است، گرامی می‌دارد. اما معنای این روز از چارچوب تقویم کشاورزی فراتر می‌رود: این داستانی از نبرد کیهانی، از قدرت قربانی و از این که چگونه نور و آب تاریکی و خشکسالی را شکست می‌دهند.

معانی و معنا: از ستاره تا بارش باران

تیشтар — جنگجوی آسمانی

تیشтар نه تنها یک خدای انتزاعی است. در سنت زرتشتی او یک یزدا است، یعنی «ارزش‌مند به عبادت»، که سیاروس را نمادینه می‌کند. سیاروس پرترین ستاره در آسمان است و در گذشته، طلوع هلیاکالیک (اولین ظهور در آسمان صبح) آن به معنای شروع گرما تابستانی و از همه مهم‌تر، نزدیک شدن فصل باران برای ایران بود. تیشтар ستاره‌ای است که آب زنده‌بخش را می‌آورد. نام او به معنای «پیوند به سه ستاره» است و به طور مستقیم با نور و افتخار مرتبط است.

افسانه پیروزی بر آپاوشا

میتولی مرکزی که بر اساس آن جشن برگزار می‌شود، یک دعوای اپیک است که در هشتمین شعر آvesta، "تیشتر-یاشت" (Tir-yashت) توصیف شده است. بر اساس این باور، تیشтар به مبارزه با آپاوشا (Apaosha)، هیولای خشکسالی، برمی‌خیزد. این مبارزه به شکل دو اسب صورت می‌گیرد: تیشтар به عنوان یک اسب زیبا با گوش‌های طلایی ظاهر می‌شود و دشمن او به عنوان یک اسب زشت و سیاه.

در ابتدا هیولا برنده می‌شود و تیشتار را به دلیل فقدان احترام و قربانی از سوی مردم ضعیف می‌کند. خدایه به آخور مازدا، آفریننده همه چیز، فراخوانده می‌شود که با انجام قربانی مداخله می‌کند. با این قدرت، تیشتار دوباره به جنگ برمی‌خیزد و در نهایت آپاوشا را شکست می‌دهد. سپس باران‌های مورد انتظار بر روی زمین‌های خشک و مرتع‌ها فرود می‌آید و زندگی و باروری را می‌آورد. این افسانه اهمیت بنیادی قربانی‌ها در سنت زرتشتی را برجسته می‌کند.

افسانه آرش شکارچی

علاوه بر نبرد کیهانی، جشن تیرگان نیز با افسانه شجاعانه آرش شکارچی (Arash-e Kamangir) مرتبط است. بر اساس افسانه، شاه منوچهر و شاه افشارساب تصمیم گرفتند که مرز بین سرزمین‌های خود را تعیین کنند. تصمیم گرفته شد که آرش شکارچی بر روی قله کوه دماوند برود و تیری پرتاب کند. مکانی که تیر به آن می‌خورد، مرز جدید خواهد بود.

آرش تیر را در روز ۱۳ ماه تیر پرتاب کرد و پرواز آن از طلوع تا ظهر ادامه داشت تا اینکه به ساحل رودخانه جیحون (آمودریا) رسید. افسانه می‌گوید که زمانی که مرز تعیین شد، باران‌های مورد انتظار بر روی دو سرزمینی که از خشکسالی هشت ساله رنج می‌بردند، بارید. بنابراین تیر (تیر) نماد صلح، عدالت و برقراری نظم و همچنین شروع فصل باران شد.

آیین‌ها و مراسم: چگونه تیشتار را جشن می‌گیرند

جشن تیشتار (تیرگان) معمولاً در روز ۱۳ ماه تیر بر اساس تقویم زرتشتی و تقویم ایرانی، که حدوداً ۲–۴ ژوئیه است، برگزار می‌شود. این یکی از سه جشن مهم فصلی باستانی ایران است، به همراه نوروز (بهار) و مهرگان (پاییز). آیین‌های آن پرشور، نمادین و به منظور جذب آب و برکت‌ها طراحی شده‌اند.

مراسم اصلی

• نوارهای رنگی (بستن "تیر" و "باد"): این یکی از آداب معروف‌ترین است. زرتشتیان نوارهای رنگی را بر روی مچ دست‌های خود می‌بندند. آن‌ها را به مدت ده روز می‌پوشند و سپس در روز جشن اصلی، آن‌ها را در آب جاری می‌اندازند — رودخانه یا رود. گفته می‌شود که نوارها همه بدی‌ها را جذب می‌کنند و آن‌ها را دور می‌کنند، نماد پاکسازی و نوآوری.

• آب به عنوان عنصر جشن: چون تیشتار خدای بارش باران و آب است، جشن بدون آن غیرقابل تصور است. مردم با آب می‌شوند، می‌رقصند و می‌خوانند و از آب زنده‌بخش خوشحال می‌شوند. این عمل نمادانه به منظور فراخوانی و استقبال باران‌ها است.

• آشپزی‌های سنتی: شام‌های جشن نیز شامل غذاهای خاصی است. از جمله آن‌ها سس اسفناج و شوله زرد (sholeh zard) — خوشه‌ای شیرین از برنج با زعفران است. این غذاها در هر خانه‌ای تهیه می‌شوند و به عنوان خوراک مهمانان ارائه می‌شوند.

• بازی‌های خیره‌کننده (کوزه): در برخی مناطق، مراسم بازی خیره‌کننده‌ای به نام "کوزه" انجام می‌شود که پیشگویی سال آینده را می‌کند.

• تدریبات روحانی: جشن نیز شامل خواندن شعرها، از جمله بخش‌هایی از "شاهنامه" فردوسی، که قهرمانی آرش را توصیف می‌کند، و برگزاری مراسم تشکر (جشن) است.

نتیجه‌گیری

جشن تیشتار (تیرگان) نه تنها یک آیین قدیمی است، بلکه یادآوری زنده‌ای از این است که زندگی روی زمین به تعادل نازک بین آسمان، آب و اراده انسان بستگی دارد. معانی آن به عبادت به نیروهای طبیعت، به ایمان به پیروزی نور بر تاریکی و به تشکر از هر هدیه‌ای که از بالا نازل می‌شود، اختصاص دارد. امروز، زمانی که تغییرات اقلیمی باعث می‌شود که مشکل آب بیشتر و بیشتر شود، این جشن باستانی به طرز جدیدی می‌درخشد، یادآور وابستگی مشترک ما به آب آسمانی و نیاز به حفاظت و ارزش‌گذاری به این نعمت باارزش است.

Permanent link to this publication: