تعداد قاره‌ها در زمین از دیدگاه مباحث علمی معاصر

مقدمه: افسانه مدل جهانی

سوال «چند قاره در زمین وجود دارد؟» در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد. برخلاف باور عمومی، هیچ عدد «علمی» یا «رسمی» واحدی وجود ندارد. پاسخ از چهار تا هفت و بیشتر متفاوت است و بستگی به معیارهای استفاده شده دارد — جغرافیایی، زمین‌شناسی، فرهنگی و تاریخی. مباحث علمی معاصر نشان می‌دهد که مفهوم «قاره» بیشتر یک ساختار فرهنگی-تاریخی است که با علم تطبیق می‌یابد.

معیارهای کلیدی برای شناسایی قاره‌ها

اساس مباحث در تقابل چندین رویکرد است:

جغرافیایی (زمین‌شناسی فیزیکی): قاره — یک تکه بزرگ خشکی است که از دیگر آب‌ها با فضاهای آبی جدا شده است. این به نظر می‌رسد که ساده است، اما مشکلاتی بلافاصله به وجود می‌آید. به عنوان مثال، آمریکای شمالی و جنوبی با پاناما متصل هستند و اروپا و آفریقا با کانال سوئز. چرا آنها به عنوان قاره‌های مختلف شناخته می‌شوند؟ در اینجا معیارهای دیگری به کمک می‌آیند.

زمین‌شناسی (تکتونیکی): قاره — یک قطعه بزرگ از پوسته قاره‌ای (با ضخامت ۲۵-۷۰ کیلومتر) است که در یک صفحه لیتوسفری جداگانه قرار دارد و دارای تاریخچه زمین‌شناسی مشترک است. این رویکرد، که در علم معاصر غالب است، تصویر را به طور رادیکال تغییر می‌دهد.

تاریخی-فرهنگی: قاره به عنوان یک منطقه بزرگ با تاریخچه، فرهنگ و دیدگاه سیاسی مشترک در نظر گرفته می‌شود. دقیقاً این رویکرد است که توضیح می‌دهد چرا اروپا و آسیا، که بر یک صفحه اروآسیایی قرار دارند، به طور سنتی به عنوان قاره‌های مختلف شناخته می‌شوند.

مدل‌های اصلی و استدلالات آنها

مدل ۱: ۴ قاره (آفرو-اروپا، آمریکا، آنتارکتیک، استرالیا).
این مدل سخت‌گیرانه‌ترین مدل فیزیکی-جغرافیایی است. تمام پل‌های خشکی مرتبط را یکپارچه می‌کند:

آفرو-اروپا: اروپا + آفریقا (اتصال از طریق نیمه جزیره سینا).

آمریکا: آمریکای شمالی + آمریکای جنوبی (اتصال از طریق پاناما).
این مدل به ندرت استفاده می‌شود و بیشتر در برخی بررسی‌های جغرافیایی استفاده می‌شود.

مدل ۲: ۶ قاره (با گزینه‌ها).
در اینجا تفاوت فرهنگی کلیدی وجود دارد:

مدلی که در کشورهای شوروی سابق، اروپای شرقی، ژاپن محبوب است: اروپا به عنوان یک قاره واحد. مجموعاً: اروپا، آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، آنتارکتیک، استرالیا/اقیانوسیه. این یک компромیس بین جغرافیا و زمین‌شناسی است.

مدلی که در آمریکای لاتین، اسپانیا، یونان پذیرفته شده است: آمریکا متحد. مجموعاً: آمریکا، اروپا، آسیا، آفریقا، آنتارکتیک، استرالیا/اقیانوسیه. این بر اساس دیدگاه تاریخی «نوآمریکا» به عنوان یک کل است.

مدل ۳: ۷ قاره (مدل بین‌المللی انگلیسی-اسکاتلندی).
این مدل بیشترین استفاده را در جهان دارد (ایالات متحده، بریتانیا، چین، هند، پاکستان و غیره) و شامل: اروپا، آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، آنتارکتیک، استرالیا. این مدل بیشترین توجه را به تقسیمات فرهنگی-تاریخی می‌دهد و آن را به عنوان یک تقسیم جغرافیایی معرفی می‌کند.

مدل ۴: ۸ و بیشتر قاره (مدل زمین‌شناسی معاصر).
با توسعه تکتونیک پلاک، طبقه‌بندی پیچیده‌تر می‌شود:

زیلند: در سال ۲۰۱۷، گروهی از زمین‌شناسان شواهدی ارائه دادند که نشان می‌دهد نیوزیلند و نیوکaledonia نه جزیره‌ها بلکه بخش‌های روی آب یک تکه قاره‌ای از پوسته قاره‌ای به مساحت ۴٫۹ میلیون کیلومتر مربع هستند که ۹۴٪ زیر آب قرار دارد. زیلند حدود ۸۵ میلیون سال پیش از گوندوانا جدا شد.

پلاتو کرجلن، یک پلاتو زیردریایی بزرگ در اقیانوس هند، گاهی اوقات به عنوان یک «میکروقاره» یا بخشی از پوسته قاره‌ای در نظر گرفته می‌شود.

برخی از دانشمندان پیشنهاد می‌دهند که عربستان (نیمه جزیره عربستان بر روی یک صفحه تکتونیکی جداگانه) و هند (هند در گذشته و تا حدی در حال حاضر) به عنوان قاره‌های مستقل در گذشته و تا حدی در حال حاضر در نظر گرفته شوند.

حقایق جالب و مثال‌هایی که مباحث را توضیح می‌دهند

سرنوشت زمین‌شناسی اروپا و آسیا: کوه‌های اورال، که به عنوان مرز بین اروپا و آسیا شناخته می‌شوند، یک شکاف تکتونیکی قدیمی و غیرفعال هستند. از دیدگاه تکتونیک پلاک، این یک مرز پلاک نیست، بلکه بخش داخلی صفحه اروآسیایی است. بنابراین، مرز اروپا-آسیا بر اساس یک توافق تاریخی و نه یک توافق طبیعی تعیین شده است.

مثال «مرز ناپدید»: کانال سوئز — یک مرز دست‌ساز مدرن بین آفریقا و آسیا. قبل از ساخت آن (۱۸۶۹)، ارتباط خشکی وجود داشت. اگر از دیدگاه جغرافیایی دقیق‌تر شویم، آفریقا و اروپا یک تکه هستند.

پس‌زمینه سیاسی: تعداد قاره‌هایی که در مدارس مختلف کشورها آموزش داده می‌شود، اغلب منعکس‌کننده تصویر فرهنگی-سیاسی جهان است. مدل با قاره جداگانه اروپا، تفاوت تاریخی و فرهنگی اروپا با آسیا را برجسته می‌کند. مدل با یک امریکا متحد در کشورهای آمریکای لاتین، ایده وحدت قاره‌ای را نمادینه می‌کند.

قاره زیر یخ: آنتارکتیک — قاره‌ای است که از هر نظر مشخص است. آن دارای یک پوسته قاره‌ای جداگانه است، از اقیانوس جدا شده و بر روی یک صفحه تکتونیکی خود قرار دارد. جالب است که لایه یخی آن به قدری سنگین است که پوسته زمین زیر خود را خمیده است.

نتیجه‌گیری: تحول مفهوم در قرن بیست و یکم

علم معاصر به این نتیجه می‌رسد که مفهوم «قاره» چندلایه است — به این معنا که اشیایی که با این اصطلاح مرتبط هستند، لزوماً با یک مجموعه از ویژگی‌ها همخوانی ندارند، بلکه با «مشابهت خانوادگی» مرتبط هستند. استفاده از تعداد قاره‌ها جایگزین شده است با طبقه‌بندی چندلایه:

پلتوهای قاره‌ای (کراتون‌ها) — هسته‌های زمین‌شناسی قدیمی‌ترین.

مادون‌قاره‌ها (ماتریک‌ها) در جغرافیای فیزیکی.

جهان‌های فرهنگی-تاریخی (مانند اروپا یا آسیای جنوب شرقی).

آتش‌فشان زیلند — نمونه‌ای روشن از این است که چگونه علم، دسته‌بندی‌های به نظر می‌رسد پایدار را تغییر می‌دهد. در آینده، با توسعه فناوری‌های مطالعه زیردریایی، لیست «قاره‌ها» ممکن است به سود مدل‌های زمین‌شناسی پیچیده‌تر بازنگری شود. بنابراین، تعداد قاره‌ها — یک عددی نیست که باید یاد بگیریم، بلکه یک بحث زنده در تقاطع علوم زمین، تاریخ و فرهنگ است که به وضوح نشان می‌دهد که چگونه دیدگاه‌های ما از سیاره‌ای ما پیوسته پیچیده‌تر می‌شود.
© library.tj

Permanent link to this publication: