حقوق كودك: تاریخ و معاصر — از شیء مراقبت تا ذی‌نفع حقوقی

مقدمه: تغییر پارادایم

تاریخ حقوق كودك بازتاب تحول در دیدگاه‌ها نسبت به كودكی و جایگاه كودك در جامعه است. تا قرن بیستم، كودكان در حوزه حقوقی به عنوان شیء كنترل می‌شدند — یا تحت قدرت والدین (potestas patria رومی) یا تحت مراقبت و خیریه دولتی. معاصر بودن به مفهوم كودك به عنوان ذی‌نفع حقوقی با حقوق و منافع كاملاً كارامتن، كه دولت موظف به حفاظت از آنها است، منجر می‌شود. این تغییر بنیادی از «حق كودك» به «حقوق كودك» است.

مقدمات تاریخی: از индустریالیزاسیون تا انسان‌دوستی

مفهوم كودك امروزه به عنوان كسی كه حقوق كودك شكل گرفته است، در نتیجه چندین فرآیند كليیدی شكل گرفته است:

انقلاب صنعتی و آغاز حفاظت قانونی: استفاده گسترده از كار كودكان در كارخانه‌ها در قرن‌های هجدهم و نوزدهم به اولین قوانین محدود كردن روز كار و سن كودكان (مثلاً قوانین كارخانه‌های انگلیس در سال‌های 1802 و 1833) منجر شد. این اولین قدم در كشف آسیب‌پذیری كودك و مسوولیت دولت بود.

جنبش نجات كودكان و عدالت كودكان: در اوایل قرن بیستم در ایالات متحده و اروپا، جنبش «child savers» به وجود آمد كه با بي‌كفایتی و بدرفتاری مبارزه می‌كرد. نوآوری مهم‌ترین در زمینه حقوقی، ایجاد اولین دادگاه كودكان در شيكاگو (1899) بود كه بر اساس ایده بازپروری بجای مجازات بنا شده بود.

دكترا كودكان سال 1924 (دكترا ژنو): كه توسط لگای ناتینگل به ابتكار اگلانتین جب، بنیان‌گذار Save the Children، تصویب شد، برای اولین بار پنج اصل بین‌المللی مراقبت از كودكان را بیان كرد. اما این مستند، مستند اخلاقی و نه مستند حقوقی بود.

واقعیت كليیدی: در سال 1919، هنگام تأسیس سازمان كار بین‌المللی (ILO)، يكی از اولین كنوانسیون‌های آن كنوانسیون شماره 5 در مورد سن كودكان برای استخدام در صنعت (1919) بود كه سن كودكان را 14 سال تعیین كرد. این نشان داد كه حفاظت از كودكان بخشی از سیاست اجتماعی جهانی شده است.

كنوانسیون حقوق كودك 1989: مستند انقلابی

كنوانسیون حقوق كودك (CRC)، كه در تاریخ 20 نوامبر 1989 توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شد، سریع‌ترین و گسترده‌ترین قرارداد بین‌المللی در تاریخ شده است (تمام كشورهای عضو سازمان ملل متحد به جز ایالات متحده آن را تصویب كردند). این كنوانسیون، مستند داوطلبانه‌ای نیست، بلكه ابزار حقوقی كلی است كه بر چهار اصل بنیادی استوار است:

عدم تبعیض (ماده 2).

تأمین بهترين منافع كودك (ماده 3) — اصولی كه باید اولویت داشته باشد در هر كاری كه در مورد كودكان انجام می‌شود.

حق به زندگی، زنده ماندن و توسعه (ماده 6).

احترام به دیدگاه كودك (ماده 12) — حق كودك برای آزادانه بیان نظر خود در مورد مسائلی كه او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و شنیده شدن. این پایه‌ای كاملاً كاملاً برای ایده كودك به عنوان ذی‌نفع حقوقی است.

كنوانسیون سه گروه از حقوق را متحد كرد:

حقوق تأمین (حق به نام، ملیت، آموزش، بهداشت).

حقوق حفاظت (از بدرفتاری، استثمار، كودك‌كشی).

حقوق مشاركت (آزادی فكر، آزادی عقیده، آزادی مذهب، دسترسی به اطلاعات، مشاركت در زندگی اجتماعی).

مثال اجرا: نروژ از دهه 1980، به طور پیوسته اصل ماده 12 را از طریق نهاد كمیساریای حقوق كودكان (Barneombudet) و روند‌های اجباری «شنیدن كودك» در دادگاه‌های خانواده، مدارس و كشورها پیاده‌سازی كرده است.

چالش‌های معاصر و گسترش دستور كار

در 30+ سال پس از تصویب كنوانسیون كودك، كонтекст تغییر كرده و چالش‌های جدید را به همراه آورده است:

فضای دیجیتال: حقوق كودك با خطرات جدیدی (زورآمری سایبری، گرومینگ، استثمار داده‌های شخصی) و فرصت‌ها مواجه شده است. پاسخ به این مسائل، مفهوم حقوق دیجیتال كودكان را به وجود آورده است. كمیته سازمان ملل متحد در زمینه حقوق كودك در سال 2021، توضیح عمومی شماره 25 را منتشر كرده است كه كنوانسیون كودك را در فضای دیجیتال كیفی‌سازی می‌كند.

تغییرات اقلیمی: كودكان به عنوان گروهی كه بیشترین آسیب را از بحران اقلیمی می‌بینند، شناخته می‌شوند (كاهش وزن، بیماری‌ها، آسیب‌های روانی). این باعث ایجاد جنبش عدالت اقلیمی برای كودكان و اولین درخواست‌های استراتژيكی كودكان (مثلاً در دادگاه كودكان اروپا در پرونده «كودكان علیه بحران اقلیمی») شده است كه از كشورها می‌خواهند تعهدات خود را برای حفاظت از آینده كودكان انجام دهند.

مهاجرت و پناهجویان: میلیون‌ها كودك در جهان در شرایط مهاجرت اجباری قرار دارند. كنوانسیون از كشورها می‌خواهد كه كودكان پناهنده و مهاجران را بدون توجه به وضعیت آنها حفاظت كنند كه اغلب با سیاست‌های مهاجرتی در تضاد است.

واقعیت جالب: در سال 2020، سوزان پریتس، فعال 16 ساله از اتریش، شكایتی در كمیته سازمان ملل متحد در زمینه حقوق كودك علیه پنج كشور (آرژانتین، برزیل، فرانسه، آلمان، تركیه) به دلیل بی‌كفایتی در زمینه تغییرات اقلیمی ارائه داد كه می‌گوید این كار حقوق او به زندگی، سلامت و فرهنگ را نقض می‌كند. اگرچه كمیته به دلیل دلایل تشریفاتی شكایت را پذیرفت، اما برای اولین بار به وضوح اعلام كرد كه كشور می‌تواند مسئولیت خسارت‌های اقلیمی كودكان را كه در خارج از مرزهای خود وارد شده است، اگر بزرگترین تولیدكننده گازهای گلخانه‌ای باشد، داشته باشد.

انتقادات و بحث‌ها

اجرای حقوق كودك با انتقادات مواجه شده است:

رلتیویستی فرهنگی: كودكی‌كردی حقوق كودك توسط برخی كشورها و فرهنگ‌ها كه ارزش‌های خانوادگی سنتی و حقوق والدین را اولویت می‌دانند، مورد چالش قرار گرفته است.

مبالغه‌گرایی vs. خودكفایی: تعادل بین حفاظت از كودك و احترام به خودكفایی كودك همچنان موضوع بحث است. مفهوم «حق كودك به خطر افتادن» در توسعه كودك گاهی با اصل امنیت در تضاد است.

مشكلات سازمانی: در بسیاری از كشورها، سیستم حفاظت از كودك كارآگاهی و سازمانی است (خانه كودك) و نه مبتنی بر حمایت از خانواده، كه با روح كنوانسیون در تضاد است.

نتیجه‌گیری: از معیارهای فرمایشی به مشاركت واقعی

تاریخ حقوق كودك پیشرفت‌های قابل توجهی را نشان می‌دهد: از بی‌كفایتی كامل تا كنترل در سطح بین‌المللی. كنوانسیون 1989 استاندارد كلی را تعیین كرد. اما معاصر بودن نشان می‌دهد كه كنترل فرمایشی كافی نیست.

آینده حقوق كودك در اجرای حق مشاركت است. این به معنای كنفرانس‌های كودكان نیست، بلكه به معنای مشاركت كودكان در فرآیندهای تصمیم‌گیری در خانواده، مدرسه، كشور و سطح جهانی در مورد مسائلی كه آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد — از طراحی حیاط مدرسه تا سیاست‌های اقلیمی. دوران‌هایی كه بزرگسالان برای كودكان تصمیم می‌گیرند، به پایان می‌رسد. پارادایم جدیدی كه نیاز دارد بزرگسالان با كودكان تصمیم بگیرند، كنار می‌آید، كه آنها را به رسمیت می‌شناسد و دیدگاه‌های منحصر به فرد آنها را در دنیای كودكان می‌پذیرد. حقوق كودك دیگر تنها مجموعه‌ای از اقدامات حفاظتی نیست، بلكه ابزاری برای ایجاد جامعه‌ای شامل، عادلانه و پایدار برای همه است.

Permanent link to this publication: