قانون رومی نه تنها مجموعه‌ای از قوانین یک تمدن باستانی است. این پایه‌ای است که تمام سیستم‌های حقوقی قاره‌ای (رومان-گермانی) که در بیشتر کشورهای اروپا، آمریکای لاتین، روسیه و بسیاری از کشورهای دیگر عمل می‌کنند، بر آن بنا شده‌اند. حتی سیستم حقوقی انگلوساکسون (قانون عادی) نیز از تأثیرات غیرمستقیم آن بهره‌مند شده است. عباراتی مانند «فرض بی‌گناهی»، «مالیات واجب است» و معروف‌ترین اصل «ex injuria jus non oritur» از وکلا رومی آمده‌اند.

یک‌تایی از قانون رومی در اینجا بود که برای اولین بار در تاریخ، حقوق را از دین و اخلاق جدا کرد و آن را به یک سیستم رسمی و منطقی تبدیل کرد. رومی‌ها ساختارهای حقوقی ایجاد کردند که به قدری عمومی بودند که پس از سقوط امپراتوری خود نیز باقی ماندند و پایه‌ای برای حقوق زمان جدید شدند.

1. تقسیم‌بندی قانون رومی

تحول قانون رومی بیش از یک هزار سال (از قرن هشتم قبل از میلاد تا قرن ششم میلادی) را در بر می‌گیرد. چندین دوره کلیدی مشخص می‌شوند.

دوره باستان‌شناختی (753–367 سال قبل از میلاد)

قانون این دوره به نام «قانون کویریتوس» (jus Quiritium) شناخته می‌شود. این قانون به شدت رسمی بود، ماهیت مقدس داشت و تنها برای شهروندان رومی (کویریتوس‌ها) قابل دسترسی بود. منابع اصلی آن عادات پیشینیان (mores maiorum) و قوانین دوازده تایی (451–450 سال قبل از میلاد) بودند — اولین نوشته‌های قانونی رومی که برای محدود کردن سرکشی کاهنان پاتریسیان انجام شد. این قوانین بر روی تخته‌های برنجی بریده شده و در میدان اصلی رم — فوروم — نمایش داده شدند.

دوره کلاسیک (367 سال قبل از میلاد – 235 سال میلادی)

این دوره شکوهمندی حقوقی روم بود. این دوره با قانون پیتهلیوس (326 سال قبل از میلاد) که بدهی‌بندگی را برای شهروندان رومی منتفی کرد، آغاز شد. دقیقاً در این دوره، مؤسسات اصلی‌ای که ما همچنان از آن‌ها استفاده می‌کنیم، شکل گرفتند: حقوق قراردادی، حقوق مالکیت، ارث، تعهدات از جرایم (جرایم). رhetoric و حقوق به هنرهای برتر تبدیل شدند. معروف‌ترین وکلا این دوره شامل گای، پاپینیان، پاول، اولپین و مودستین بودند. کارهای آن‌ها بعداً به عنوان پایه‌ای برای کدیفیکاسیون مشهور قرار گرفتند.

دوره پسا-کلاسیک (235–476 سال میلادی)

این دوره دوره بحران و حکومت مطلق (حکومت مطلق) بود. قانون جایگزین شده و فرمالیسم جای خود را به سادگی داد. دستورات امپراتوری (فرمان‌ها) به عنوان منبع اصلی قانون شدند. در این مرحله، اولین مجموعه‌های رسمی از قوانین امپراتوری نوشته شدند — کدکس گریگوریان (حدود 291 میلادی) و کدکس Гермوژینان (حدود 295 میلادی).

دوره یوستینینوی (527–565 میلادی)

امپراتور یوستینیان بزرگ تلاش بزرگی کرد تا تمامی قانون رومی را جمع‌آوری و کدیفیکه کند. در نتیجه، Corpus Juris Civilis (سвод حقوق مدنی) که به عنوان یک کتاب درسی و قانون برای تمامی دولت‌های پسا-رومی تبدیل شد، به وجود آمد. دقیقاً این свод در قرون وسطی در بولونیا «گشوده» شد و اساس پذیرش قانون رومی در اروپا قرار گرفت.

Corpus Juris Civilis شامل چهار بخش بود:

• مؤسسات یوستینیان — کتاب درسی حقوق برای شاگردان (اجباری برای دانشجویان).
• دیگستات (یا پاندمکتات) — بخش بزرگترین؛ قطعه‌هایی از آثار وکلا رومی کلاسیک، که به ۵۰ کتاب تقسیم شده‌اند.
• کدکس یوستینیان — مجموعه‌ای از قوانین امپراتوری-کنسولتی.
• نوئل — قوانینی جدید که توسط یوستینیان پس از ۵۳۴ میلادی منتشر شد.

2. چیزی که جهان از قانون رومی گرفت: مفاهیم کلیدی

تقسیم حقوق به عمومی و خصوصی (jus publicum et jus privatum)

رومی‌ها برای اولین بار تفاوت واضحی انجام دادند: حقوق عمومی مربوط به وضعیت دولت روم و مؤسسات آن است، و حقوق خصوصی روابط بین افراد را تنظیم می‌کند (روابط خانوادگی، مالکیت، قراردادی). این تقسیم تا به امروز در همه سیستم‌های حقوقی باقی مانده است.

سیستم دادخواهی (actio)

قانون رومی، به گفته وکلا، «سیستم دادخواهی» بود: بدون حق، بدون حفاظت. اصل معروف «ubi remedium, ibi jus» (جایی که راه حفاظت وجود دارد، جایی که حق هم وجود دارد). ظهور شرایط جدید زندگی نیاز به ایجاد دادخواهی جدید داشت. این به «دادخواهی قراردادی» (actio ex stipulatu) و «دادخواهی از جرم» (actio ex delicto) تبدیل شد.

حقوق مالکیت (dominium)

رومی‌ها حقوق مالکیت کامل و مطلق بر اشیاء را توسعه دادند — «هر کسی که مالک است، از آن استفاده می‌کند». از اینجا منشعب شدند حقوق مالکیت (possessio)، نگهداری (detentio) و سرویت‌ها (حقوق محدود بر اموال دیگران، به عنوان مثال، حق عبور از قطعه همسایه).

حقوق قراردادی

رومی‌ها چهار نوع قرارداد را مشخص کردند: قراردادهای شفاهی (مثلاً استیپولاسیون — سوگند)، قراردادهای نوشتاری، قراردادهای واقعی (وقتی قرارداد با تحویل شیء به حالت اجرا درمی‌آید: قرض، وام، سپرده) و قراردادهای توافقی (توافقی بر اساس توافق دو طرف: خرید و فروش، اجاره، تفویض).

وضعیت حقوقی شخصیت

قانون رومی وضعیت三个人 را به طور دقیق بررسی کرد: وضعیت آزادی (ingenui — آزادزادگان، libertini — آزادشدگان، servi — بردها); وضعیت شهروندی (cives، latini، peregrini — خارجی‌ها) و وضعیت خانوادگی (pater familias — پدر خانواده، که بر تمامی اعضای خانواده قدرت دارد).

3. پذیرش قانون رومی در اروپا

پس از سقوط امپراتوری روم غربی در ۴۷۶ میلادی، قانون رومی به صورت رسمی متوقف شد. اما آن ادامه داد تا در عادات مردم محلی و کانون‌های کلیسا ادامه یابد. نقطه عطف در اواخر قرن یازدهم در بولونیا بود. ارنریوس (عالمی که به عنوان «نور حقوق» شناخته می‌شود) شروع به برگزاری درس‌های مربوط به دیگستات‌های یوستینیان کرد و این کار را به دانشگاه بولونیا — قدیمی‌ترین دانشگاه در اروپا — تبدیل کرد.

علاقه به قانون رومی بسیار زیاد بود، زیرا آن پیشنهادات آماده و منطقی برای شرایط جدید اقتصادی را ارائه می‌داد — تجارت، وام‌دهی، چک‌ها که نمی‌توانست توسط تفرقه فئودالی تنظیم شود. پذیرش قانون رومی در اروپا از قرن دوازدهم تا قرن هجدهم رخ داد و به ایجاد اصول حقوقی مشترک برای قاره منجر شد.

میراث‌داران سنت حقوقی رومی کدهای مدنی فرانسه (کد ناپلئون ۱۸۰۴)، آلمان (BGB ۱۸۹۶)، سوئیس، ایتالیا و بسیاری از کشورهای دیگر شدند. قانون روسیه پیش از انقلاب نیز از طریق پاندکتیکا آلمانی تحت تأثیر قرار گرفت.

Permanent link to this publication: