شبح‌های کریسمس و تصویر آن‌ها در ادبیات: از باورهای عامه به نقدهای اجتماعی

مقدمه: شب‌های کریسمس به عنوان زمانی برای برخورد دو جهان

سنت داستان‌های ترسناک کریسمس (Christmas ghost stories) ریشه در باورهای باستانی درباره سقوط زمین و شب‌های بعد از آن دارد که در آن مرز بین جهان زنده‌ها و جهان مرده‌ها ضعیف می‌شود. در ادبیات انگلیسی و اروپایی قرن نوزدهم این لایه فولکلور به عنوان ابزار قدرتمندی برای تحلیل روانی و نقدهای اجتماعی هنری بازبینی و تغییر یافته است. شبح کریسمس دیگر یک شخصیت ترسناک فولکلوریک نبود و به عنوان حامل یک درس اخلاقی، وجدان یا خاطره ظاهر می‌شد که در وسط جشن غنایم، ننگ‌های اجتماعی و گناه‌های شخصی را آشکار می‌کند.

1. ریشه‌های فولکلوریک و شکل‌گیری کانون

پیش از پردازش ادبی، شبح‌ها و روح‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از جشن‌های شب‌های کریسمس و باورها بودند. در سنت بریتانیایی، معتقد بودند که از شب چله (Socerer’s Eve) تا کрещتن (12 روز) روح‌ها امکان بازگشت به زمین را دارند. این زمانی بود که به گمان می‌رفت که گزندها، کولادک‌ها و داستان‌های پیرامون آتش‌کشی صورت می‌گرفت. نویسندگان رمانتیک مانند واشنگتن ایروینگ در کتاب «کتب نقاشی» (1820)، این عرف را به صورت ادبی ثابت کرده و محیطی از ترس آرام (cosy horror) ایجاد کرده‌اند. اما شکوفایی واقعی این ژانر با عصر ویکتوریا مرتبط است، زمانی که چاپ یک شماره از مجله با یک داستان ترسناک به یک فرمت موفق تجاری تبدیل شد.

2. چارلز دیکنز: شبح به عنوان ابزار بازتغییر اخلاقی

قله و کلاسیک این ژانر «آواز کریسمس در گفتار» (1843) چارلز دیکنز است. دیکنز عملکرد شبح کریسمس را به طور رادیکال تغییر داد، آن را نه به عنوان یک ترسناک، بلکه به عنوان یک کاتالیزور تغییر درونی تبدیل کرد.

شبح مارلی: این یک «شبح هشداردهنده» است. حضور او با زنجیرهای سنگین که از «پول نقد، کتاب‌های دفتر، جیب‌های آهنی» ساخته شده‌اند، استعاره‌ای از بردگی روحانی است که اسکروچ در آن قرار دارد. مارلی نه انتقام می‌گیرد، بلکه فرصتی برای اجتناب از سرنوشت او فراهم می‌کند.

روح‌های گذشته، حال و آینده کریسمس: این‌ها دیگر شبح‌ها در معنای کلاسیک نیستند، بلکه شخصیت‌های انسان‌شبهی از زمان، خاطره و وجدان اجتماعی هستند. وظیفه آن‌ها نه ترساندن، بلکه ایجاد همدلی در اسکروچ از طریق تصویرسازی پیامدهای اعمال او. روح حال حاضر شب‌های کریسمس به ویژه، تضاد بین شادی فقیران و تنهایی ثروتمندان را آشکار می‌کند.

پس‌زمینه اجتماعی: شبح‌ها در دیکنز نه تنها برای اصلاح شخصیت، بلکه برای اصلاح جامعه خدمت می‌کنند. اسکروچ تغییر کرده، سرنوشت خانواده کرچیت را تغییر می‌دهد، بنابراین شبح‌ها وظیفه اصلاح اجتماعی را انجام می‌دهند.

3. سنت گوتیک: م.آر. جیمز و ترس قدیمی

اگر دیکنز شبح را به عنوان یک معلم قرار داد، پس مونتاگو رودز جیمز (M.R. James) شبح را به ترس قدیمی و ظریف بازگرداند. داستان‌های او که در شب‌های پیش از کریسمس در کمبریج برای دانشجویان می‌خواند، بر اساس یک زیبایی‌شناسی دیگر است:

زمینه قدیمی و علمی: شخصیت‌های جیمز – آرشیو‌ناسان، قارچ‌شناسان، کتابخانه‌داران هستند که به طور تصادفی شیطان قدیمی را آزاد می‌کنند، برخلاف ممنوعیت (خواندن یک طلسم، باز کردن قبر). مثال: «مرغ دریایی» یا «داستان از گمشدگی که یک کلیسای یورکشایر را فرا گرفت».

ترس لمسی و مادی: شبح‌های جیمز اغلب دارای شکل فریبنده هستند – موجودات مویی، سایه‌های بی‌بدن با انگشتان استخوانی. این‌ها نه روح‌های بی‌بدن هستند، بلکه چیزی که می‌تواند آسیب فیزیکی وارد کند.

آتmosphere of "English comfort" که توسط ورود غیرعاقلانه و غیرمتجسم‌شده شکسته می‌شود: عمل اغلب در اتاق‌های آرام، کلیساها یا مدارس پансیون‌ها رخ می‌دهد که حضور غیرطبیعی را بیشتر ترسناک می‌کند.

4. شبح‌ها به عنوان نمادهای گذشته و تعارضات حل نشده

در ادبیات بعدی، شبح کریسمس به عنوان مетафорای خاطره یا زخم رانده شده تبدیل می‌شود.

سوزان هیل، "زنی در سیاه" (1983): اگرچه عمل مستقیماً به کریسمس متصل نیست، اما محیط با کانون داستان‌های ترسناک ویکتوریایی همخوانی دارد. شبح در اینجا نماد ناعدالتی نرسیده و غم مادرانه‌ای است که زندگی هر کسی که با آن مواجه می‌شود را نابود می‌کند.

در ادبیات روسی: سنت کم‌تر بیان شده، اما می‌توان به "شب قبل از کریسمس" ن.و. گوگول اشاره کرد، جایی که نیروی ناپاک (شيطان، جادوگر) در دوره شب‌های کریسمس عمل می‌کند، اما بیشتر به عنوان یک شخصیت فولکلوریک-کمدی و نه اخلاقی-آموزانه است.

5. چرا دقیقاً کریسمس؟ پس‌زمینه اجتماعی-روانی

موفقیت این ژانر در عصر ویکتوریا قابل توضیح است:

مقابله: مقابله بین جشن‌های خانوادگی روشن و نیروهای تاریک و غیرعاقلانه ایجاد تأثیرات داستانی قوی‌تر می‌کند.

پیشرفت فنی و ن nostالgi: عصر گاز و بخار اشتیاق به "قدیمی، خوب" و فراطبیعی را زایش داد.

خواندن خانوادگی: داستان‌های ترسناک، که در محیط امن و اطراف آتش‌کشی گرم گفته می‌شوند، به عنوان سرگرمی و پیوند خانواده خدمت می‌کنند.

پس‌زمینه اخلاقی: داستان با شبح به خوبی با موعظه‌های اخلاقی کریسمس هماهنگ است.

نتیجه‌گیری: از موعظه به ترس وجودی

تحول شبح کریسمس در ادبیات بازتاب تحول کلی در نگرش به فراطبیعی است: از شخصیت فولکلوریک (ایروینگ) به اصلاح‌گر اخلاقی (دیکنز) و سپس به ناقد قدیمی (M.R. جیمز) و سپس به نماد زخم روانی عمیق (ادبیات گوتیک مدرن). اگر در ابتدا شبح یک نیروی خارجی بود که برای گناهان تنبیه می‌کرد، پس در قرن بیستم او بیشتر به پروژه‌های درونی قهرمان تبدیل می‌شود. اما همه این تصاویر را به اشتراک می‌گذارند – زمان ظهور آن‌ها – کریسمس، دوره‌ای برای جمع‌بندی و برخورد با آنچه در سویه‌های روزمره فراموش و رانده شده است. بنابراین شبح کریسمس در ادبیات به عنوان ابزاری قدرتمند باقی می‌ماند که، با ترساندن، باعث می‌شود به هزینه‌های اعمال گذشته، مسئولیت اجتماعی و روابط ناخودآگاهی که مانند زنجیرهای مارلی، خودمان برای خود می‌کشیم، فکر کنیم.

Permanent link to this publication: