بازتاب عشق به انگلستان و انگلیسی‌گرایی‌ها در فرهنگ و فلسفه روسیه: از «انگلومانی» تا وام‌گیری مفهومی

مقدمه: پدیده «انگلومانی» به عنوان یک پروژه فرهنگی

علاقه‌مندی به انگلستان در فرهنگ روسیه، که به‌ویژه در قرون ۱۸ و ۱۹ به‌وضوح نمایان شد، تنها یک مد نبود بلکه انتخابی آگاهانه و فکری و زیبایی‌شناسانه از سوی طبقات خاصی از اشراف و روشنفکران بود. این پدیده که به نام «انگلومانی» شناخته می‌شود، وام‌گیری جامع از ایده‌آل‌های اجتماعی-سیاسی انگلیسی، مفاهیم فلسفی، تصاویر ادبی، شیوه‌های زندگی روزمره و البته واحدهای زبانی — انگلیسی‌گرایی‌ها — بود. این پاسخ به جستجوی جایگزین‌هایی برای نفوذ فرانسوی (پس از انقلاب بزرگ فرانسه) و عقل‌گرایی آلمانی بود و تمایل به مدلی از محافظه‌کاری عمل‌گرایانه، تجربه‌گرایی و آزادی فردی را بازتاب می‌داد.

جهت فلسفی-سیاسی: محافظه‌کاری لیبرال و پارلمان‌گرایی

اندیشه روسی در انگلستان تجسم ایده‌آل «آزادی تحت قانون» را دید. این موضوع هم برای اسلاووفیل‌ها (که مسیر ارگانیک و غیرانقلابی توسعه انگلیسی را ارج می‌نهادند) و هم برای غرب‌گرایان جذاب بود.

نمونه تاریخی: جمله مشهور امپراتور نیکولای اول که گفت در روسیه قدرت متعلق به تزار است، در پروس به مقامات دولتی و در انگلستان به قوانین، این تحسین از دولت قانونمند را نشان می‌دهد.

جنبه فلسفی: آثار جان لاک و دیوید هیوم تأثیر قابل توجهی بر اندیشه روسی داشتند. مفهوم حقوق طبیعی لاک و نظریه قرارداد اجتماعی او ایده‌های لیبرال را تغذیه می‌کرد، و تجربه‌گرایی و شک‌گرایی هیوم با جستجوهای فیلسوفان روسی که در پی غلبه بر ایده‌آلیسم آلمانی بودند، هم‌نوا بود.

فلسفه سیاسی: محافظه‌کاری انگلیسی ادموند برک که بر سنت و عمل‌گرایی استوار بود، برای اندیشمندانی چون بوریس چیچیرین که آن را جایگزینی برای هر دو جریان رادیکال غرب‌گرایی و آرمان‌شهر اسلاووفیلی می‌دید، نزدیک بود.

ابعاد فرهنگی-زندگی روزمره: تصویر جنتلمن و «سبک انگلیسی»

انگلومانی مجموعه‌ای از کدهای رفتاری و زیبایی‌شناسانه را شکل داد که به جان و خون اشراف روسی نفوذ کرد.

ایده‌آل جنتلمن: جنتلمن انگلیسی—محتاط، مستقل، ورزشکار، ارزش‌گذار به زندگی خصوصی و «بازی منصفانه»—به مدل جدیدی برای تقلید تبدیل شد که جایگزین «باهوش فرانسوی» شد. این ایده‌آل در قهرمانان ادبیات روسی از اونگین (که «افسردگی انگلیسی» و علاقه‌اش به آدام اسمیت ارجاعات مستقیمی هستند) تا شخصیت‌های آخرین آثار تورگنیف منعکس شد.

فرهنگ زندگی خصوصی و فرهنگ عمارت: کلبه انگلیسی و چشم‌انداز پارک (پارک منظره‌ای) نمونه‌ای برای عمارت روسی شدند. ایده «باشگاه انگلیسی» به عنوان مکانی برای ارتباط خصوصی جنتلمن‌ها در باشگاه‌های مشهور انگلیسی در مسکو و سن پترزبورگ تحقق یافت.

ورزش: تمرینات بوکس، قایقرانی، سوارکاری و بعدها فوتبال به عنوان بخشی از تربیت «انگلیسی» شخصیت معرفی شدند.

انگلیسی‌گرایی‌ها به عنوان تجسم زبان‌شناختی عشق

وام‌گیری‌ها از زبان انگلیسی به صورت موجی صورت گرفت و جنبه‌های مختلف علاقه‌مندی را ثبت کرد:

قرون ۱۸-۱۹ (مفاهیم اجتماعی و زندگی روزمره و سیاسی): باشگاه، تجمع، تحریم، رهبر، پارلمان، جنتلمن، ورزشکار، گزارشگر، خانم/دوشیزه. این کلمات واقعیت اجتماعی جدیدی را به همراه داشتند.

آستانه قرون ۱۹-۲۰ (پیشرفت فنی و ورزشی): تراموا، تونل، کمپینگ، تنیس، فوتبال، هاکی، شروع، پایان.

پایان قرن ۲۰ - قرن ۲۱ (جهانی‌شدن و عصر دیجیتال): کامپیوتر، اینترنت، بازاریابی، مدیر، گجت، استارتاپ، فیک. لایه معاصر بیشتر بازتاب‌دهنده تسلط فرهنگ فناوری و تجاری انگلیسی‌زبان، به ویژه آمریکایی است تا «عشق به انگلستان».

نکته جالب: برخی از انگلیسی‌گرایی‌ها به قدری ارگانیک در زبان روسی جا افتاده‌اند که منشأ خارجی آن‌ها آشکار نیست. کلمه «والو» (از انگلیسی veil) یا «پیک‌نیک» (از انگلیسی picnic) به عنوان واژگان خودی تلقی می‌شوند. الکساندر پوشکین در «اوگنی اونگین» از کلمات «دندی» و «ویسکی» استفاده می‌کند که بلافاصله قهرمان را به عنوان یک انگلیسی‌دوست معاصر نشان می‌دهد.

ادبیات: از قهرمان بایرونی تا داستان کارآگاهی

ادبیات انگلیسی قوی‌ترین کانال تأثیر بود.

بایرونیسم: پرستش جورج گوردون بایرون در روسیه نوع «قهرمان بایرونی» — فردی ناامید و شورشی — را به وجود آورد. این تصویر در آثار پوشکین، لرمونتوف (پچورین وارث مستقیم آن است) نفوذ کرد و بر شکل‌گیری پدیده «انسان اضافی» تأثیر گذاشت.

شکسپیری‌سازی: علاقه به آثار ویلیام شکسپیر که در مقابل کلاسیک‌گرایی فرانسوی قرار می‌گرفت، درام روسی را دگرگون کرد. ترجمه‌ها و تقلیدهای شکسپیر در آثار آ.پ. سوماراکوف، و بعدها درک عمیق تراژدی‌های او توسط آ.س. پوشکین («بوریس گودونوف» بر اساس شکسپیر نوشته شده) و ای.س. تورگنیف.

رمان ویکتوریایی و داستان کارآگاهی: رمان‌های چارلز دیکنز، ویلیام تکری و بعدها آرتور کانن دویل برداشت‌هایی از نثر اجتماعی و ژانر کارآگاهی شکل دادند که بر ف.م. داستایفسکی و بسیاری نویسندگان داستان کارآگاهی روس تأثیر گذاشت.

پارادوکس و نقد: عشق به انگلستان انتزاعی

مهم است که انگلومانی روسی اغلب ماهیتی کتابی و ایده‌آل‌سازی شده داشت. انگلستان واقعی با تناقضات اجتماعی و عمل‌گرایی‌اش می‌توانست ناامیدکننده باشد. آ.ن. اوستروفسکی در کمدی «پول دیوانه» به وام‌گیری سطحی انگلیسی‌گرایی‌ها و رفتارها طعنه زد. ف.م. داستایفسکی که دیکنز را ارج می‌نهاد، در «یادداشت‌های زمستانی درباره تأثیرات تابستانی» جنبه‌های تاریک سرمایه‌داری انگلیسی را نشان داد.

نتیجه‌گیری: از مد تا کد فرهنگی

عشق به انگلستان و انگلیسی‌گرایی‌ها در فرهنگ روسیه مسیر از یک مد موقتی در طبقه بالا تا مفاهیم عمیقاً پذیرفته شده را طی کرد که وارد زبان فلسفی، سیاسی و زندگی روزمره شدند. این عشقی بود-گفتگو که در آن روسیه نه یک الگوی کورکورانه برای تقلید، بلکه مجموعه‌ای از ابزارها و ایده‌ها برای درک راه خود می‌یافت: ایده حاکمیت قانون، آزادی فردی مبتنی بر مسئولیت، فرهنگ زندگی خصوصی و رویکرد stoic به آزمون‌ها.

انگلیسی‌گرایی‌ها به عنوان غنائم زبان‌شناختی این گفتگو، نشانه‌هایی هستند که لحظات واردات فرهنگی را ثبت می‌کنند. امروزه که زبان انگلیسی به زبان جهانی lingua franca تبدیل شده، هاله رمانتیک اولیه «انگلیسی بودن» کمرنگ شده اما زمینه فرهنگی بسیاری از وام‌گیری‌ها و تحسین پایدار سبک خاص تفکر و رفتار انگلیسی بخش مهمی از حافظه فرهنگی و هویت روسی باقی مانده است. این میراث تنها نتیجه یک مد نیست بلکه گواه جستجوی فکری فشرده نخبگان روس است که در تلاش برای ترکیب تجربه غربی با ویژگی‌های ملی بودند.

Permanent link to this publication: