«کروکدیل» کورنئی چوکوفسکی: چگونه یک قصه کودکانه قربانی جنگ ایدئولوژیک شد

امروزه به سختی می‌توان یک کتابخانه کودک را بدون «کروکدیل» کورنئی چوکوفسکی تصور کرد. این شعر پرانرژی و ریتمیک، که برای پسر بیمارش در قطار نوشته شده است، توسط میلیون‌ها نفر بر روی دل نوشته شده است. اما راه این قصه به سوی خواننده با ممنوعیت‌ها، تغییرات سانسوری و آزار و اذیت ایدئولوژیک پر شده بود. «کروکدیل» چندین بار ممنوع شده است و هر ممنوعیت با یک سیستم کامل که در کتاب‌های کودکانه به عنوان ابزار مبارزه طبقاتی دید، همراه بود. چرا این کروکدیل بی‌گناه که در سن‌پترزبورگ قدم می‌زند، برای ایدئولوگ‌های شوروی خطرناک‌تر از هر رقیب سیاسی شده است؟

تولد قصه و اولین شکوه‌ها

«کروکدیل» در سال‌های ۱۹۱۶–۱۹۱۷ به دنیا آمد، زمانی که چوکوفسکی برای پسر بیمارش کولی اولین بخش را نوشت. اولین بار این قصه در سال ۱۹۱۷ تحت عنوان «وانا و کروکدیل» در مجله «نیوا» منتشر شد و در سال ۱۹۱۹ به عنوان کتابی مستقل با عنوان «ماجراجویی‌های کروکدیل کروکودیلوویچ» توسط نشر پترسوفت منتشر شد. این قصه با موفقیت بی‌نظیری مواجه شد و چندین بار چاپ شد. اما حتی در آن زمان نیز در آن چیزهای مشکوکی دیده شد. سانسورگران «پترزبورگ»، «گاردیان» و دختر资产阶级 لیلا را دوست نداشتند. به نظر می‌رسد که چه چیزی می‌تواند بی‌گناه‌تر باشد؟ اما در واقعیت جدید شوروی، حتی نام‌های جغرافیایی و واقعیت‌های دوره قاجار بهانه‌ای برای ممنوعیت شدند.

در اواسط دهه ۱۹۲۰ فشار تشدید شد. در ماه اوت ۱۹۲۶، چاپ «کروکدیل» ممنوع شد. چوکوفسکی سعی کرد کتاب را نجات دهد: تغییراتی در آن وارد کرد، «گاردیان» را به «مأمور پلیس» تغییر داد، اما این کار به او کمک نکرد. او در یادداشت‌های روزانه‌اش این واقعه‌های اداری را به تفصیل توصیف کرده است: «در ماه اوت ۱۹۲۶ در مسکو توسط گوبلیت بازداشت شده و به گوس — شورای علمی دولتی در کمیته آموزش عمومی — تحویل داده شده است. در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۷ با تلاش گوبلیت لنینگراد مجوز چاپ داده شده است، پس از چهار ماه ابهام. اما مجوز بی‌فایده بود و تا ۱۵ دسامبر ۱۹۲۷ کتاب توسط گوس بررسی می‌شد». چوکوفسکی حتی در جلسه‌ای با کلوپسکای شرکت کرد که او را «بی‌ادبانه» خواند. در نهایت مجوز داده شد، اما تعداد نسخه‌ها محدود به پنج هزار نسخه شد و سپس گولیت دوباره کتاب را ممنوع کرد.

مقاله کلوپسکای: ضربه‌ای از کاخ کرملین

اوج آزار و اذیت مقاله نادژدا کنستانتینوویچ کلوپسکای با عنوان «در مورد „کروکدیل“ چوکوفسکی» منتشر شده در روزنامه «حقایق» در ۱ فوریه ۱۹۲۸ بود. مقاله همسر لنین نه تنها انتقاد بود، بلکه یک حکم سیاسی بود که در واقع به معنای ممنوعیت حرفه برای نویسنده بود. کلوپسکای نوشت که «آموزش کودک به صحبت کردن هر نوع چرند، خواندن هر نوع مزخرف، ممکن است در خانواده‌های سرمایه‌داری پذیرفته شود. اما این هیچ ارتباطی با تربیتی ندارد که باید به نسل جوان در کشور پیروزی‌یافته کارگران ارائه شود». او قصه را «آشغال سرمایه‌داری» نامید و گفت: «من فکر می‌کنم که „کروکدیل“ را به کودکانمان نمی‌دهیم باید داد».

اما چه چیزی در «کروکدیل» کلوپسکای را عصبانی کرد؟ اولاً، او در آن یک پارodie از آثار نکراسوف دید که چوکوفسکی او را به شدت ارج می‌گذاشت و مجموعه آثار او را برای چاپ آماده کرده بود. دومی، او فکر می‌کرد که در این شعر مردم به عنوان یک جمعیت ترسو و ناتوان در برابر خطر تصویر شده‌اند که تنها یک قهرمان شجاع، وانای واسیلیچ، توانسته است خود را برای مبارزه با هیولا پیدا کند. از دیدگاه ایدئولوژی شوروی، این تصویر مردم غیرقابل قبول بود: مردم باید یک گروه قهرمانانه باشند، نه یک جمعیت پассив.

«چوکوفسینا»: کلمه‌ای که حکم به مرگ داد

پس از مقاله کلوپسکای، یک کمپین واقعی علیه چوکوفسکی شروع شد. حتی یک اصطلاح خاص — «چوکوفسینا» — که به عنوان یک کلمه نادرست استفاده می‌شد، ایجاد شد. در سال ۱۹۲۹، جمعیت والدین مهدکودک‌های کرملین یک قطعنامه با عنوان «ما به مبارزه با „چوکوفسینا“ دعوت می‌کنیم» را تصویب کرد. نه تنها «کروکدیل»، بلکه «آیبولیت»، «بارملای»، «مویودودیر» و دیگر آثار نیز تحت ممنوعیت قرار گرفتند. منتقدان چوکوفسکی را متهم به این کردند که قصه‌های او «فعالیت زبانی را از تفکر جدا می‌کند»، «کودک پیش‌دبستانی را در محیط اطرافش گمراه می‌کند» و «ایدئولوژی سرمایه‌داری را نفوذ می‌دهد».

نویسنده خود نیز این سال‌ها را به عنوان یکی از تراژیک‌ترین صفحات زندگی‌اش تجربه کرد. «نام من به یک کلمه نادرست تبدیل شده است» — او ناراحت بود. در سال ۱۹۲۹، چوکوفسکی نامه‌ای پشیمانی منتشر کرد که در آن از قصه‌های خود دست شست و وعده داد که در «موضوعات جدید» خواهد نوشت. اما به گفته خود او، این پشیمانی «اشتباه وحشتناکی در زندگی او بود که او تا ابد از آن پشیمان خواهد بود».

نوبت جدیدی از ممنوعیت: سال ۱۹۳۴ و مرگ کیروف

به نظر می‌رسید که پس از همه این مشکل‌ها، قصه می‌توانست آرامش یابد، اما در سال ۱۹۳۴ دوباره ممنوع شد. این بار دلیل حتی بیشتر از ترسناک بود. پس از ترور سرگئی میرونویچ کیروف، رئیس کمیته حزب کمونیست لنینگراد، خطوط «خیلی خوشحالم لنینگراد» از «کروکدیل» به عنوان یک بی‌احترامی در نظر گرفته شد. در شهری که در سوگ بود، هرگونه اشاره به شادی به نظر می‌رسید که بی‌جای است و مرگ کروکدیل در کتاب می‌توانست به عنوان یک اشاره ترسناک به ترور رهبر حزب کمونیست تفسیر شود. سانسورگران نوشتند: «لنینگراد یک شهر تاریخی است و هر نوع افسانه در مورد آن به عنوان یک اشاره سیاسی پذیرفته خواهد شد». قصه دوباره از چاپ خارج شد تا اواسط دهه ۱۹۵۰.

چرا «کروکدیل» اینقدر ترسناک بود

امروزه، وقتی به «کروکدیل» نگاه می‌کنیم، تنها یک قصه شاد، عجیب و موسیقیایی می‌بینیم که بیش از صد سال است کودکان را سرگرم کرده است. اما برای سانسور شوروی این یک متن کودکانه نبود، بلکه یک بیانیه سیاسی بود. در آن به دنبال اشاره‌های به مبارزه طبقاتی، پارویدهای از کلاسیک‌ها و تصاویر ایدئولوژی‌های مضر بودند. شورای علمی دولتی «کروکدیل» را برای چاپ ممنوع می‌کرد و منتقدان آموزشی آن را «خطرناک» و «نفوذ ایدئولوژی سرمایه‌داری» می‌دیدند.

پارادوکس این است که چوکوفسکی، بیشتر از هر کسی دیگر، شعر کودکانه روسی را به‌روز کرد. او زبانی ایجاد کرد که کودکان می‌شنیدند و درک می‌کردند، ریتم‌هایی که برای همیشه به خاطر می‌مانند. اما دقیقاً این آزادی زبانی به نظر سیستم‌هایی که به کنترل هر کلمه عادت کرده بودند، مشکوک آمد. چوکوفسکی درباره مزارع و پیونرها نمی‌نوشت، بلکه درباره کروکدیل‌ها و مگس‌ها می‌نوشت — و این کافی بود تا او را به عنوان یک دشمن اعلام کنند.

بازگشت و زندگی ابدی

تنها پس از مرگ استالین، در دوران گرمایی خروتشوو، «کروکدیل» به خوانندگان بازگشت. چوکوفسکی تا این لحظه زنده بود و دوباره کتاب‌های خود را در قفسه‌ها دید. امروز قصه‌های او کلاسیک هستند که همه می‌شناسند. و تاریخ ممنوعیت آن‌ها یکی از نمونه‌های برجسته‌ای از این است که چگونه ایدئولوژی می‌تواند کور شود و خطر را در جایی ببیند که تنها شادی و تخیلات کودکانه وجود دارد. در دهه ۱۹۵۰، چوکوفسکی، در یادداشت‌های روزانه‌اش درباره سال‌های آزار و اذیت نوشت: «اگر „کروکدیل“ و „بیبیگون“ چاپ شوند!» حالا «کروکدیل» با چاپ‌های میلیون‌ها نسخه منتشر می‌شود — و این بهترین پیروزی‌ای است که ادبیات می‌تواند بر سانسور به دست آورد.

Permanent link to this publication: