دو چهره یک شهر: تروستنیتس و آزادی مینسک

۳ ژوئیه ۱۹۴۴ — تاریخ‌ای که همیشه تاریخ مینسک پایتخت بلاروس را به «قبل» و «بعد» تقسیم کرده است. هزاران مینسکانی که ۱۱۰۰ روز و شب زیر سلطه اشغالگر آلمانی را پشت سر گذاشته بودند، به خیابان‌ها آمدند تا آزادکنندگان خود را استقبال کنند. شهر در آشوب بود: بیش از ۸۰ درصد از ساختمان‌ها تخریب شده بود، خیابان‌ها پر از خرده‌پاره‌ها بود و بوی خسارت در هوا می‌پیچید. اما این بوی پیروزی بود. تنها چند هفته پس از آزادی، کمیته‌های تحقیقاتی در حومه مینسک، در تروستنیتس، شروع به کشف حقیقت وحشتناکی می‌کنند که جنگل‌ها پنهان می‌کردند. معلوم شد که در نزدیکی شهری که جشن می‌گرفت، یکی از ترسناک‌ترین مکان‌های جهان قرار دارد — اردوگاه مرگ، قابل مقایسه با آشویتس. دو چهره یک شهر: یکی روشن و جشن‌آمیز، دیگری تاریک و اندوهناک.

عملیات «بگراتون»: ضربه‌ای برق آسا

در تابستان ۱۹۴۴، ارتش سرخ شروع به اجرای برنامه‌ای برای آزادسازی بلاروس از اشغالگران آلمانی-فاشیست‌ها کرد. عملیات «بگراتون»، به نام قهرمان جنگ دفاع از وطن ۱۸۱۲، یکی از بزرگترین کمپین‌های نظامی جنگ جهانی دوم بود. این عملیات در ۲۳ ژوئن آغاز شد و هدف آن نابود کردن گروه ارتش «مرکز» — قوی‌ترین اتحاد آلمانی در جبهه شرقی بود.

آزادسازی مینسک نقطه اوج عملیات بود. ۲۹ ژوئن، ارتش‌های ۳ و ۱ فرونت بلاروس به سمت پایتخت بلاروس حمله کردند. فاشیست‌ها، که فهمیدند شهر محکوم به شکست است، تلاش کردند آن را به یک قلعه تبدیل کنند، اما تانک‌های شوروی با شجاعت بی‌نظیر خود وارد مینسک شدند و در ۳ ژوئیه. تا پایان روز، شهر از اشغالگران پاکسازی شد.

هزینه پیروزی بالا بود. در جنگل‌های اطراف مینسک، بیش از ۱۰۰۰۰ سرباز آلمانی در جنگل‌های مینسک محبوس و نابود شدند. اما هزاران سرباز شوروی نیز در آزادسازی زمین بلاروس جان دادند. امروز ۳ ژوئیه در بلاروس به عنوان روز استقلال یاد می‌شود — روزی که شهر و به همراه آن کل کشور امید به زندگی را پیدا کردند.

کارخانه مرگ در حومه پایتخت

در زمانی که سربازان شوروی به سمت مینسک پیش می‌رفتند، نازی‌ها در حومه جنوب شرقی مینسک، در تروستنیتس، به سرعت جای پای خود را پاک می‌کردند. اینجا، تنها ۱۲ کیلومتر از مرکز شهر، از پاییز ۱۹۴۱ یک «کارخانه مرگ واقعی» عمل می‌کرد — بزرگترین اردوگاه نابودسازی در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی.

تروستنیتس مانند اردوگاه‌های سنتی با برج‌ها و کrematorium نبود. این یک ترکیب از نوعی اردوگاه کار و مکان نابودسازی بود. اینجا سه مکان را یکپارچه می‌کرد: اردوگاه خود در روستای کوچک تروستنیتس، منطقه بلوغوشچینا جایی که اعدام‌های انبوه انجام می‌شد و منطقه شاشکوفکا جایی که سوزاندن قربانیان انجام می‌شد.

اولین اعدام‌ها در نوامبر ۱۹۴۱ شروع شد. در بلوغوشچینا، مردم از سراسر اروپا به اینجا آورده می‌شدند: شهروندان بی‌گناه بلاروس، زندانیان گتوی مینسک، زندانیان جنگی شوروی و همچنین یهودیان که از آلمان، اتریش، چکوسلواکی و لهستان به اینجا منتقل شده بودند. اینجا به اینجا با قطارهای کامل می‌آمدند. در مکان شناخته شده به عنوان «نقطه فیلتراسیون» از قربانیان چیزهای با ارزش می‌گرفتند، کوپن‌هایی برای نگهداری ارائه می‌دادند و سپس به بلوغوشچینا برای اعدام فرستاده می‌شدند.

مقیاس نابودسازی شگفت‌انگیز بود. تنها در یک عملیات چهار روزه در ژوئیه ۱۹۴۲، در اینجا ۱۸۰۰۰ نفر اعدام شدند. در مجموع، بر اساس ارزیابی‌های اولیه، در تروستنیتس ۲۰۶۵۰۰۰ نفر مردند. اما پس از تحقیقات دادستانی کل جمهوری بلاروس، این رقم تغییر کرد. واقعیت قانونی نابودسازی حداقل ۵۴۶۰۰۰ نفر، تروستنیتس را در رتبه سوم در اروپا پس از آشویتس و تربلینک قرار داد.

منطقه شاشکوفکا: آتشی که سرد نشد

در زمانی که سربازان شوروی به سمت مینسک پیش می‌رفتند، نازی‌ها در حال پاک کردن جای پای خود در منطقه شاشکوفکا بودند. برای این کار، تیم ویژه‌ای به نام «۱۰۰۵» ایجاد شد که وظیفه تعلیق و نابودسازی اجساد را داشت.

در شاشکوفکا یک ساختار وحشتناک ساخته شد — خاکسترکننده‌ای از نوع کوره. این یک چاله بزرگ با ورودی ملایم بود که با تیرهای خاردار احاطه شده بود. روی کف چاله، ریل‌ها قرار داشتند که روی آن‌ها اجساد اعدام شده قرار می‌گرفتند، با چوب‌ها پوشانده می‌شدند، با مایع قابل اشتعال پاشیده می‌شد و سوزانده می‌شدند. گاهی اوقات، مردم زنده سوزانده می‌شدند. دود از این آتش جهنمی به بالای جنگل بلند می‌شد، اما شاهدانی در اطراف نبودند.

وقتی بازرسان شوروی در ژوئیه ۱۹۴۴ به شاشکوفکا رسیدند، ردپای آتش‌بس و خاکستر انسانی را پیدا کردند. این همه‌چیز باقی‌مانده از بیش از ۵۰۰۰۰۰ نفر بود.

یادبود «درگاه یاد»: اندوهی که همیشه باقی ماند

برای مدت‌های طولانی تروستنیتس مکانی بود که درباره آن صحبت نمی‌شد. اولین یادبود در اینجا در دهه ۱۹۶۰ ظاهر شد، اما آن بسیار ساده بود و تمامیت تراژدی را منعکس نمی‌کرد. تنها در سال ۲۰۱۵، در روز یادبود ملی قربانیان جنگ جهانی دوم، یک مجموعه یادبود جدید بازگشایی شد.

عنصر مرکزی مجموعه یادبود ۱۰ متر بلندی از برنج بود. این یک ورودی عظیم بود که نماد گذر از دنیای زنده به دنیای مرده بود. در ورودی، یک «زمین دفن» وجود دارد که خاکستر انسانی در آن پراکنده می‌شود. از ورودی به یادبود، یک «راه مرگ» با کاشی‌های خاکستری با вкрапه‌های سیاه، که نماد ردپای آخرین قدم‌های زندانیان است، منتهی می‌شود.

امروز مجموعه یادبود تروستنیتس بیش از ۱۲۰ هکتار مساحت دارد. این مجموعه شامل سه مکان وحشتناک — بلوغوشچینا، شاشکوفکا و خود اردوگاه است. در اینجا باقی‌مانده‌های ساختمان‌های اردوگاه بازسازی شده‌اند: انبار آرد، کارخانه چوب، اتاق برای چمدان‌های زندانیان. پوسترهای اطلاعاتی و پلتفرم‌های نمادین راه‌آهن نصب شده‌اند — یادآوری اوجاق‌هایی که مردم را به اینجا می‌آوردند.

هر سال ۲۲ ژوئن، در روز یادبود ملی قربانیان جنگ جهانی دوم، یک مراسم یادبود عمومی در اینجا برگزار می‌شود. هزاران نفر به اینجا می‌آیند تا به یاد آن‌هایی که تا آزادی نرسیدند، احترام بگذارند.

دو جشن یک پیروزی

۳ ژوئیه و ۲۲ ژوئن — دو تاریخ‌ای که به طور ناپذیر با هم مرتبط هستند. اولی، روز آزادی است، روزی که مینسک زنجیرهای فاشیسم را رها کرد. دومی، روز اندوه است، روزی که کل کشور به یاد میلیون‌ها کشته‌شده می‌افتد. تروستنیتس مکانی است که این دو تاریخ با هم ترکیب می‌شوند. این مکانی است که یاد از مردگان با قدردانی از زنده‌ها ترکیب می‌شود.

امروز مینسک یک شهر مدرن، زیبا و پویاست. اما هر کسی که به تروستنیتس می‌آید، احساس می‌کند که زیر این زیبایی لایه‌ای از درد عمیق وجود دارد. یادبود «درگاه یاد» نه تنها یک اثر معماری است. این یک هشدار به نسل‌های آینده است: هرگز فراموش نکنید که پیروزی با چه قیمتی به دست آمد و هرگز اجازه ندهید که بدی دوباره تکرار شود.

Permanent link to this publication: