حالت کریسمس و سال نو: عصب‌شناسی، روانشناسی فرهنگی و مراسم

مقدمه: حالت به عنوان یک پدیده پیچیده

«حالت کریسمس و سال نو» نه تنها یک تعبير عادى است، بلکه یک پدیده روانى-فیزیولوژیکى و فرهنگى-اجتماعى پیچیده است که شامل مجموعه‌اى از احساسات، تعصبات شناختى و واکنش‌هاى رفتارى است. از نظر علمى، آن به عنوان نتیجه تعامل چندین عامل است: تغییرات فصلى زیستى، برنامه‌ريزى فرهنگى از طریق مراسم، انتظارات اجتماعى و حافظه فردى. حالت کریسمس، که رنگ و بوی مذهبى و خانوادگى بیشتری دارد، اغلب بخشى از آن یا اساسى‌اش است و یک کرونوتپ یکپارچه را شکل مى‌دهد که از اواخر دسامبر تا اولین هفته از ژانویه ادامه مى‌یابد.

بنیان‌های عصب‌شناسى: شیمی جشن

احساس شخصى از جشن یک بنای مادی در مغز دارد که با کار نورومediatorها و هورمون‌ها مرتبط است.

1. دوپامین — نورومediator انتظار و پاداش. مدت زمان آماده‌سازى (ادونت، انتخاب هدایا، برنامه‌ریزى) تولید آن را تحریک مى‌کند. انتظار جشن («انتظار دوپامینه‌اى») اغلب قوی‌تر از تجربه خود رویداد است. این فرضیه توسط تحقيقاتى که نشان مى‌دهد اوج شادی در افراد پیش از تعطیلات است، تأیید شده است.

2. سرتونین و ملاتونین — تنظیم‌کنندگان ریتم‌هاى فصلى. در زمستان، با کاهش روزهای روشن، سطح سرتونین (هورمون خوبى) ممکن است کاهش یابد که منجر به اختلال افقى فصلى می‌شود. با این حال، نور روشن و پرشکوه جشن‌ها (نورآرى، چراغ‌ها) و مراسم یک مکانیزم فرهنگى برای جبران این کمبود هستند که بیدارى را به طور مصنوعى تحریک مى‌کند.

3. اکسی توسین — «هورمون پیوستگی». در جلسات خانوادگى، میزبانى، دادن هدایا و تماس فیزیكى (تشبیه، بوسه زیر برگ) فعال می‌شود. آن اعتماد به نفس، صمیمیت و گرمى را تقویت مى‌کند که عنصرى کلیدى از حالت کریسمس است.

4. اندورفین‌ها در زمان خنده، شادی، مصرف مقدار متوسط شکلات تیره یا غذای تند (قسمتى از غذاهای سنتی جشن) آزاد مى‌شوند و یک حالت لطیف از اىفورياى ایجاد مى‌کنند.

روانشناسى فرهنگى و قدرت مراسم‌ها

حالت توسط سیستم مراسم‌هاى تكرارى ساخته و نگهدارى مى‌شود كه وظایف روانشناختى مهمى را انجام مى‌دهد:

• ایجاد قابل پیش‌بینی‌گرى و كنترل. در دنیای عدم قطعیت، مراسم‌ها (نصب درخت کریسمس، تهیه غذاهای خاص، تماشای فیلم‌هاى خاص) احساس پایدارى، نظم و امنیت را مى‌دهند. این امر استرس را کاهش مى‌دهد.

• شکل‌دهى هویت جمعى. اجرای سنتهای مشترک (کولاد، خواندن آوازها، پرتاب فایرورک در سال نو) یک احساس قوی از انجمنى و «حس ما-» ایجاد مى‌کند که تنهایی را از بین مى‌برد.

• ماگى نوستالجى. بوی پرتقال و کاج، صدای ملودی‌هاى خاص (چکونیک، Last Christmas)، طعم سالاد اوستری — همه این‌ها محرک‌هاى خاطرات خودى هستند. آنها مرکزهای عاطفى مغز را که با خاطرات کودکى مرتبط هستند، فعال می‌کنند، و یک «effekt گذشته» گرم و ایده‌آل ایجاد مى‌کنند. این پدیده به عنوان nostalgic animation شناخته می‌شود که تحقيقات نشان مى‌دهد که آن افزایش رفاه روانى را مى‌افزاید.

فشار اجتماعى و «شادی اجبارى»: طرف دیگر حالت

حالت جشن‌ها تجربه‌ى جهانى نیست. جامعه‌شناسان و روانشناسان بالینی فنومن «افسردگى جشن‌ها» یا «سندرم عدم تطابق با جشن‌ها را برمى‌شمارند. دلایل آن:

• ناهماهنگى بین انتظارات اجتماعى از شادی عمومى، خانواده‌ى ایده‌آل و سخاوت — و شرایط شخصى (تنهایی، سوگ، مشکلات مالی، اختلافات خانوادگى).

• سندرم خستگی عاطفى از آماده‌سازى، خرید، مارش مادام‌العمر.

• توجه بیشتر به غیبت افراد نزدیک که احساس از دست دادن را تشدید مى‌کند.

یک واقعیت جالب: در فرهنگ غربى حتی واژه‌اى به نام «Christmas Blues وجود دارد. تحقيقات نشان مى‌دهد كه در این دوره تقاضا براى كمك روانشناختى و تعداد خودکشی‌ها افزایش یافته است، كه مى‌تواند افسانه‌ى شادی بی‌قید و شرط جشن‌ها را رد کند.

گлобالیزاسیون و تجاری‌سازی حالت

حالت کریسمس و سال نو یک محصول تجارى قوى شده است. صنعتى كه مسئول فروش آن است:

• تبلیغات و سینما، که کانون‌های تصویرى و داستانى ایده‌آل جشن را شکل مى‌دهد (خانه‌هاى برف‌پوش، خانواده‌هاى ایده‌آل، پایان خوش اجبارى).

• بازارى، که هدایا را از یک حرکت نمادین به یک عمل اجبارى و اغلب استرس‌زا تبدیل کرده است.

• گردشگری، که سفرهاى به بازارهاى کریسمسى «با محیط زیستى‌ترین» اروپا را پیشنهاد مى‌دهد.

این باعث می‌شود که تصویر خاصى از جشن‌ها (معمولاً آمریکای شمالى یا اروپای مرکزی) که بر سنتهای محلى تحمیل می‌شود، جهانی‌شود.

نتیجه‌گیری: بین بیولوژی، فرهنگ و تجارت

بنابراین، حالت کریسمس و سال نو نه یک احساس خودبه‌خودى، بلکه یک شاخص نهایی پیچیده از پیش‌شرط‌های بیولوژیک، برنامه‌ریزى فرهنگى، فشار اجتماعى و تجربه شخصى است. این حالت، كه جامعه، فرهنگ و اقتصاد به طور عمدى آن را با سیستم مراسم‌ها، رسانه‌ها و بازارهاى مى‌سازند و نگهدارند، دارای پتانسیل روان‌درمانى قوى است كه ساختار، معنا و اوج‌هاى احساسات مثبت را در فصل‌های تاریک سال ارائه مى‌دهد، اما می‌تواند منبع استرس براى كسانى كه در کانون ایده‌آل آن جا نمی‌گیرند، باشد. درك این مکانیزم‌ها به ما اجازه می‌دهد تا به جشن‌ها با آگاهى بیشتری برخورد کنیم، و در آنها جنبه‌هاى واقعى و معناى دار براى خود را پرورش دهیم و فشار استانداردهای تحمیل شده را کاهش دهیم تا حالت خودمان را ایجاد کنیم.
© library.tj

Permanent link to this publication: