بدون بازنشستگی: کجا و چرا افراد مسن بدون حمایت دولتی باقی می‌مانند

در بسیاری از کشورهای جهان، بازنشستگی نتیجه طبیعی زندگی کاری است، زمان استراحت شایسته. اما بسیاری از کشورها وجود دارد که افراد مسن نمی‌توانند به پرداخت‌های منظم دولت اعتماد کنند. در برخی از این کشورها سیستم بازنشستگی اصلاً وجود ندارد، در برخی دیگر تنها گروهی محدود از افراد منتخب — کارکنان دولت، نظامیان یا کارکنان شرکت‌های بزرگ — تحت پوشش قرار می‌گیرند. دلایل این پدیده متنوع هستند: از فروپاشی کامل نهادهای دولتی تا انتخاب آگاهانه مدل پس‌انداز. بیایید ببینیم کجا و چرا افراد مسن بدون پرداخت بازنشستگی باقی می‌مانند.

کشورهایی که سیستم بازنشستگی وجود ندارد

در برخی از کشورها، بازنشستگی اصلاً وجود ندارد — برای هیچ کس. این معمولاً کشورهایی هستند که سال‌ها جنگ، ناپایداری سیاسی یا فروپاشی کامل ساختارهای دولتی را تجربه کرده‌اند.

سومالی — نمونه کلاسیک است. در اینجا طی دهه‌ها دولت مرکزی عمل نکرده است که منجر به فروپاشی کامل همه نهادهای دولتی، از جمله سیستم تأمین اجتماعی شده است. افراد مسن مجبور هستند تنها به حمایت خانواده‌ها، جوامع محلی و سازمان‌های مذهبی تکیه کنند.

جنوب سودان، جوان‌ترین کشور جهان، نیز هیچ سیستم بازنشستگی ندارد. دلیل این است که ساختار دولتی بسیار ضعیف و غلبه ناگهانی بخش غیررسمی است که بیشتر جمعیت در آن کار می‌کنند. بدون استخدام رسمی، هیچ حق بیمه‌ای نیز وجود ندارد و در نتیجه هیچ صندوق بازنشستگی نیز وجود ندارد.

در افغانستان، سیستم بازنشستگی پس از ورود طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ عملاً متوقف شده است. تنها در آگوست ۲۰۲۵، پرداخت‌ها برای برخی از کارکنان سابق دولت — نظامیان، معلمان، پزشکان و ماموران پلیس — دوباره آغاز شد. اما کشاورزان و دیگر گروه‌های شهروندی که هیچ کار رسمی نداشته‌اند، هرگز حق بازنشستگی نداشته‌اند و بدون هیچ حمایت‌یی باقی مانده‌اند.

یمن، اریتره، چاد، جمهوری آفریقای مرکزی — در این کشورها سیستم بازنشستگی یا عمل نمی‌کند یا به گروه بسیار کوچکی از افراد، به اندازه‌ای که برای جمعیت عمومی عملاً وجود ندارد، تحت پوشش قرار می‌گیرد.

کشورهایی که بازنشستگی فقط برای منتخبان وجود دارد

در برخی از کشورها، پرداخت‌های بازنشستگی مقرر شده، اما فقط برای گروه‌های محدودی از شهروندان قابل دسترسی هستند — معمولاً کارکنان دولت، نظامیان و کارکنان بخش‌های استراتژیک. جمعیت عمومی بدون حمایت در دوران پیری باقی می‌ماند.

در هند، مفهوم بازنشستگی به عنوان پرداخت عمومی وجود ندارد. پرداخت‌های منظم تنها برای کارکنان دولت دریافت می‌کنند — این فقط حدود ۱۲ درصد جمعیت است. توجه اصلی به افراد مسن بر عهده خانواده‌ها و بنیادهای مذهبی است. ساکنان این کشور مجبور هستند برای پیری خود پس‌انداز کنند، در غیر این صورت آنها به خط فقر دچار خواهند شد.

در چین، سیستم فصایلی شکل گرفته است: بازنشستگی برای کارکنان دولت و کارکنان شرکت‌های بزرگ شهری قابل دسترس است. اما حدود ۲۰ درصد جمعیت، به ویژه روستاییان، تحت هیچ یک از برنامه‌های بازنشستگی قرار نمی‌گیرند. دلیل این است که سیستم ثبت هوکوو که به روستاییان اجازه نمی‌دهد به طور قانونی در شهرها کار کنند و در سیستم بیمه اجتماعی شرکت کنند.

در ویتنام و فیلیپین، بازنشستگی تنها برای کسانی که برای دولت کار کرده‌اند، مقرر شده است. در ویتنام، همچنین برای ساکنان شهری و کارکنان شرکت‌های صنعتی بازنشستگی وجود دارد. در فیلیپین، سیستم با مشکلات مالی جدی مواجه است — کسری بودجه به اندازه‌ای زیاد بود که رئیس‌جمهور کشور مجبور شد قایق شخصی خود را بفروشد تا پرداخت‌ها را تأمین کند.

در پاکستان و عراق، بازنشستگی تنها برای کارکنان دولت و کارکنان صنایع کلیدی مانند نفت‌کش دریافت می‌شود. بقیه شهروندان بدون پرداخت و به حمایت فرزندان و اقوام خود تکیه می‌کنند.

در بوتان، سیستم بازنشستگی پس‌انداز به صورت رسمی وجود دارد، اما تنها کارکنان دولت، نظامیان و کارکنان شرکت‌های دولتی تحت پوشش قرار می‌گیرند — کمتر از ۱۰ درصد جمعیت. بیشتر ساکنان این کشور کشاورز هستند و بدون بازنشستگی باقی می‌مانند. برخی از افراد مسن، به ویژه کسانی که خانواده ندارند، در معابد بودایی پناه می‌برند.

کشورهایی با سیستم بازنشستگی رسمی، اما ناکارآمد

در برخی از کشورها، سیستم بازنشستگی وجود دارد، اما در عمل پرداخت‌های واقعی تنها به تعداد کمی از افراد انجام می‌شود. در نیجریه، به صورت رسمی سیستم بازنشستگی وجود دارد، اما در عمل پرداخت‌ها به حدود سه درصد جمعیت انجام می‌شود. مدت زمان平均 زندگی در اینجا ۵۲ سال است و فقط حدود پنج درصد ساکنان به صورت قانونی استخدام شده‌اند. سطح بالای جرم و جنایت و گسترش اقتصاد پنهان باعث می‌شود که مزایای دولتی برای بیشتر جمعیت دسترسی نداشته باشد.

در تانزانیا، هیچ مزایای بازنشستگی دولتی وجود ندارد — فقط مزایای minimale برای نظامیان و ماموران پلیس مقرر شده است. در گواتمالا، بازنشستگی، هرچند کوچک، به همه کسانی که به ۶۰ سالگی رسیده‌اند، پرداخت می‌شود، اما تعداد کمی از مردم به این سن می‌رسند — در نتیجه مزایا به تنها ۴ درصد شهروندان پرداخت می‌شود.

در بورکینافاسو، بوروندی و سیرالئون، بیمه اجتماعی تنها برای کارکنان رسمی که مالیات‌های منظم پرداخت می‌کنند، قابل دسترس است. در بوروندی، برای دریافت بازنشستگی، حداقل ۱۵ سال پرداخت‌های مالیاتی لازم است. بیشتر جمعیت، به ویژه کسانی که در کشاورزی، تجارت کوچک یا شغل‌های موقت کار می‌کنند، بیمه اجتماعی ندارند و در نتیجه حق بازنشستگی نیز ندارند.

کشورهای ثروتمند بدون بازنشستگی عمومی

عدم وجود بازنشستگی عمومی در اقتصادهای پررونق نیز دیده می‌شود. لوکزامبورگ، یکی از ثروتمندترین کشورهای اروپا، هیچ بازنشستگی هدیه‌ای دولتی ندارد. اندازه پرداخت‌ها به طور مستقیم از سابقه کار و میزان پرداخت‌های بیمه‌ای که کارمند و کارفرما انجام می‌دهند، بستگی دارد. بازنشستگی با ۴۰ سال سابقه کار حدود ۲۱۶۵ یورو است. موناکو نیز از مدل بیمه استفاده می‌کند: برای دریافت بازنشستگی، حداقل ۱۰ سال سابقه کار رسمی و پرداخت‌های منظم از حقوق لازم است. در این کشورها، عدم وجود بازنشستگی عمومی نتیجه فقر نیست، بلکه انتخاب آگاهانه‌ای به سوی مدل پس‌انداز است.

چرا این اتفاق می‌افتد: دلایل اصلی

دلایل عدم وجود یا محدودیت سیستم‌های بازنشستگی می‌توانند به چند گروه کلیدی تقسیم شوند. اولین و واضح‌ترین دلیل فقر شدید و ضعف اقتصادی است. دولت به دلیل کمبود منابع مالی نمی‌تواند همه افراد مسن را تأمین کند. این ویژگی برای بسیاری از کشورهای آفریقا و آسیا مشخص است.

دومین دلیل ناپایداری سیاسی و فروپاشی نهادها است. در کشورهایی که جنگ‌های داخلی طولانی مدت را تجربه کرده‌اند، سیستم تأمین اجتماعی دولتی فروپاشیده است.

سومین دلیل غلبه اقتصاد پنهان است. اگر بیشتر جمعیت به صورت غیررسمی کار می‌کنند و حق بیمه نمی‌پردازند، سیستم بازنشستگی نمی‌تواند تشکیل شود.

چهارمین دلیل عوامل جمعیتی است. در برخی از کشورها، مدت زمان average زندگی به اندازه‌ای کم است که مردم به سن بازنشستگی نمی‌رسند و سیستم معنا ندارد.

در نهایت، پنجمین دلیل انتخاب آگاهانه مدل است. برخی از کشورهای توسعه‌یافته از سیستم توزیعی به سوی مدل پس‌انداز تغییر کرده‌اند، جایی که بازنشستگی تنها به وسیله پرداخت‌های شخصی فرد بستگی دارد.

چگونه افراد مسن بدون بازنشستگی زنده می‌مانند

در کشورهایی که سیستم بازنشستگی وجود ندارد، نهاد اصلی حمایت خانواده است. فرزندان و نوه‌ها مسئولیت نگهداری از والدین مسن خود را به عهده می‌گیرند. در بسیاری از فرهنگ‌ها، این کار به عنوان بار نیست، بلکه وظیفه طبیعی تلقی می‌شود. نهادهای مذهبی و اجتماعی نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند — آنها کمک، خانه‌های پناه و غذا برای نیازمندان را سازماندهی می‌کنند. در برخی موارد، افراد مسن از کمک‌های انسانی بین‌المللی دریافت می‌کنند. اما این اقدامات اغلب کافی نیست و بسیاری از افراد مسن مجبور هستند تا ورود به پیری به کار بپردازند تا بتوانند زنده بمانند.

نتیجه‌گیری

سیستم بازنشستگی یک پدیده جهانی نیست. در برخی از کشورهای جهان، این سیستم یا اصلاً وجود ندارد یا عمل نکردن دارد. برخی از این کشورها نتیجه فقر و ضعف دولت است، برخی از این کشورها نتیجه ناپایداری سیاسی است و برخی دیگر نتیجه انتخاب آگاهانه مدل پس‌انداز است. در این کشورها، افراد مسن به خانواده، خیریه و پس‌اندازهای شخصی وابسته‌اند. درک این واقعیت نه تنها برای مسافران بلکه برای درک مدل‌های محافظت اجتماعی در جهان مدرن مهم است.

Permanent link to this publication: