فرزندان مدرن و ایمان به جادو: دیدگاه علمی بر افسانه‌های سنتا کلوز و دیوید موروز

مقدمه: پایداری نوعی فرهنگی

ایمان به دهقانان هدیه‌ده — سنتا کلوز در غرب و دیوید موروز در کشورهای славیک — یک پدیده فرهنگی و روانشناختی جالب است. با وجود دوران دیجیتال و دسترسی زودهنگام به اطلاعات، این شخصیت‌ها نشان‌دهنده پایداری شگفت‌انگیزی هستند. تحقیقات مدرن در زمینه روانشناسی شناختی و انسان‌شناسی کودکی نشان می‌دهد که ایمان به اینگونه افسانه‌ها نه تنها حفظ می‌شود، بلکه عملکردهای توسعه‌ای مهمی را انجام می‌دهد.

مکانیسم‌های شناختی ایمان

از دیدگاه توسعه شناختی، کودکان در سن ۳ تا ۷ سالگی در مرحله‌ای قرار دارند که ژان پیажه آن را مرحله پیش-عملیاتی نامگذاری کرده است. برای این دوره، مگا واقعیسم — توانایی ایمان به وقایع غیرمعمول بدون نیاز به شواهد تجربی — مشخص است. تحقیقات نوروپсихیولوژیکی (مانند کارهای ژاکلین وولی از دانشگاه تگزاس) نشان می‌دهد که مغز کودکان در این سن واقعیت و خیال را به سطح عصبی تقسیم نمی‌کند. نکته جالب این است که آزمایش‌های مایکروتوموگرافی نشان می‌دهد که هنگام توصیف ملاقات با دیوید موروز، در کودکان همان مناطق پیش‌کورتی کله‌ای فعال می‌شود که در زمان یادآوری وقایع واقعی.

تأثیر محیط دیجیتال

پارادوکسی است که دسترسی به اینترنت و تلفن‌های هوشمند ایمان را نابود نمی‌کند، بلکه اغلب آن را تغییر می‌دهد. کودکان سال ۲۰۲۰ می‌توانند همزمان به دیوید موروز ایمان داشته باشند و به راحتی از YouTube استفاده کنند. تحقیق دانشگاه کمبریج (۲۰۲۱) در میان کودکان ۴ تا ۸ ساله در انگلستان و روسیه نشان می‌دهد که ۶۸٪ از پاسخ‌دهندگان به وجود هدیه‌ده‌ی کریسمس ایمان دارند، علی‌رغم امکان یافتن اطلاعات « разоблачающих» در اینترنت. عامل کلیدی وجود اطلاعات نبود، بلکه اعتماد به اعتبار والدین — اگر بزرگسالان ميثاق را پشتیبانی می‌کنند، کودکان تمایل دارند آن را بپذیرند و داده‌های متعارض از اینترنت را فیلتر کنند.

اختلافات فرهنگی و تحولات

دیوید موروز و سنتا کلوز، علی‌رغم ریشه‌های مشترک (نمونه اولیه — سنت نیکلاس مقدس)، عملکردهای فرهنگی متفاوتی را انجام می‌دهند. دیوید موروز در سنت روسیه بیشتر به عنوان یک شخصیت جادویی درک می‌شود که با دخترک یلدا می‌آید، که تصویر افسانه‌ای او را تقویت می‌کند. سنتا کلوز در فرهنگ غربی بیشتر تجاری‌سازی و «رationalized» است — وجود «سایتهای ردیابی» پرواز او، «نامه‌های از قطب شمال» با کد بارکوی فردی. جالب است که در کشورهای اسکاندیناوی، ایمان به یولتومتن (گربه‌ی کریسمس) رایج است که هدیه‌ها را می‌گذارد، که نشان‌دهنده عمیق‌ترین ریشه‌های نوعی هدیه‌ده در فرم‌های مختلف است.

مزایای روانشناختی ایمان

تحقیقات در زمینه روانشناسی مثبت (مانند کارهای الیزابت اپور از دانشگاه کورنل) نشان می‌دهد که ایمان به جادوی کریسمس مزایای بسیاری دارد. آن:

1. تحریک توسعه تخیل و تفکر داستانی می‌کند.

2. روتین‌های خانوادگی را تقویت می‌کند، که احساس امنیت ایجاد می‌کند.

3. اجازه می‌دهد که تفکر انتقادی را در لحظه « разоблачения» تمرین کند — فرآیند شک و آزمایش فرضیات درباره وجود دیوید موروز یک نوع تمرین شناختی است.

سن « ناامیدی» و تغییرات آن

سن متوسطی که کودکان ایمان به جادوگران کریسمس را از دست می‌دهند، ۷ تا ۸ سال است که تقریباً با توسعه نظریه‌ی حالت روانی (توانایی درک اینکه دیگران ممکن است ایمان نادرستی داشته باشند) همخوانی دارد. اما یک روند جالب وجود دارد: کودکان مدرن اغلب ایمان «روتین‌گرایانه» را طولانی‌تر حفظ می‌کنند — حتی اگر در واقعیت شخصیت را شک کنند، به عادات خانوادگی ادامه می‌دهند و از برادران کوچک‌تر حمایت می‌کنند. این نشان‌دهنده یک روند کلی به طولانی‌تر کردن کودکی در جوامع پسا صنعتی است.

رôle des médias و شکل‌های جدید افسانه

مدرن‌ترین رسانه‌ها افسانه را نابود نمی‌کنند، بلکه آن را تطبیق می‌دهند. انیمیشن‌ها (مانند فیلم «کلاوس» از Netflix، ۲۰۱۹) توضیح‌های جایگزین، اما همچنان جادویی از منشأ هدیه‌ده ارائه می‌دهند. در نتیجه، کودکان درک چندلایه‌ای می‌شوند: شخصیت ممکن است فیزیکی وجود نداشته باشد، اما واقعیت نمادین دارد. جامعه‌شناسان ظهور دیوید موروز دیجیتال — چت‌بات‌های تعاملی و تماس‌های ویدئویی را مشاهده می‌کنند که علی‌رغم انتظارات، اغلب ایمان را تقویت می‌کنند و نمی‌شکنند، به دلیل تأثیر «معجزه‌ی شخصی‌سازی شده».

نتیجه‌گیری: افسانه در دوران پسا واقعیت

ایمان به دیوید موروز و سنتا کلوز در قرن بیست و یکم تغییر می‌کند، اما ناپدید نمی‌شود. آن تبدیل به یک قرارداد فرهنگی آگاهانه بین نسل‌ها می‌شود که عملکردهای توسعه‌ای تخیل، تقویت روابط اجتماعی و آموزش تفکر انتقادی را انجام می‌دهد. این پدیده نشان‌دهنده نیاز بنیادی روان انسان به ناروایی داستانی است که حتی در شرایط دسترسی کامل به اطلاعات پایدار است. مانند آنچه انسان‌شناس جان د. اسپیر در کتاب «انسان‌شناسی کودکی» یادآوری می‌کند، اینگونه افسانه‌ها «فضای محافظتی برای جادو» را فراهم می‌کنند که برای توسعه شناختی و عاطفی ضروری است. در نهایت، کودکان مدرن نه تنها به شخصیت ریش‌دار خاص ایمان دارند، بلکه به امکان وجود معجزه نیز ایمان دارند که بزرگسالان به دقت برای آن پرورش می‌دهند.

Permanent link to this publication: