Illustrations:
Attached Files
56 days ago
Зеҳни сунъӣ.



Permanent address of the file on Libmonster server:

Permanent document address (direct link to the file):

https://library.tj/m/articles/download/3162/3184

Upload date:

27.07.2026

Back link to this page for scientific work (for citations):

Зеҳни сунъӣ. // Dushanbe: Digital Library of Tajikistan (LIBRARY.TJ). Updated: 27.07.2026 . URL: https://library.tj/m/articles/download/3162/3184 (date of access: 21.09.2026 )

No viruses! Tested by Libmonster.
© https://library.tj
Libmonster ID: TJ-3162
Author(s) of the publication: Сафар Файзуллоҷон Гуреззода
Educational Institution \ Organization: Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Author(s) Website: Safarberg

Марҳилаи гузариш ба иқтисоди рақамӣ бо афзоиши босуръати ҳаҷми калони додаҳо, густариши хидматҳои абрӣ, платформаҳои рақамӣ, пардохтҳои электронӣ, интернети ашё ва автоматикунонии равандҳои истеҳсолӣ тавсиф мешавад. Дар чунин муҳит арзиши иқтисодии иттилоот меафзояд ва худи иттилоот ба захираи стратегии ташкилот, давлат ва бозор табдил меёбад. Дар адабиёти тоҷикӣ ва минтақавӣ таъкид мешавад, ки иқтисоди рақамӣ на танҳо шакли нави ташкили муносибатҳои иқтисодӣ, балки муҳити нави тавсеаи хавфҳои иттилоотӣ низ мебошад [1], [15]. Дар ҳамин замина амнияти иттилоотӣ аз вазифаи ёрирасони техникӣ ба яке аз шароитҳои асосии устувории иқтисоди рақамӣ табдил меёбад.

Таҳдидҳои муосири рақамӣ дигар танҳо бо ҳамлаҳои анъанавии вирусӣ маҳдуд намешаванд. Паҳншавии ransomware, фишинги генеративӣ, deepfake, истифодаи ботҳои интеллектуалӣ, ҳамла ба инфрасохтори IoT, осебпазирии экосистемаҳои абрӣ ва истифодаи амсилаи забонии калон барои тавлиди код ё матни фиребанда нишон медиҳанд, ки профили таҳдидҳо мураккаб ва бисёрсатҳӣ шудааст [6], [9]. Аз ин рӯ, механизмҳои классикии муҳофизатӣ, ки асосан ба қоидаҳои статикӣ ва сигнатураҳо такя мекунанд, дигар барои таҳдидҳои сифрӣ, аномалияҳои рафторӣ ва ҳамлаҳои мутобиқшаванда кофӣ нестанд [2], [8, с. 6976], [16].


© library.tj

Permanent link to this publication:

https://library.tj/m/articles/view/НАҚШИ-ЗЕҲНИ-СУНЪӢ-ДАР-ТАКМИЛИ-МЕХАНИЗМҲОИ-ТАЪМИНИ-АМНИЯТИ-ИТТИЛООТӢ-ДАР-ШАРОИТИ-ГУЗАРИШ-БА-ИҚТИСОДИ-РАҚАМӢ

Similar publications: LTajikistan LWorld Y G


Publisher:

Файзуллоҷон СафаровContacts and other materials (articles, photo, files etc)

Author's official page at Libmonster: https://library.tj/Safarov

Find other author's materials at: Libmonster (all the World)GoogleYandex

Permanent link for scientific papers (for citations):

Сафар Файзуллоҷон Гуреззода, НАҚШИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР ТАКМИЛИ МЕХАНИЗМҲОИ ТАЪМИНИ АМНИЯТИ ИТТИЛООТӢ ДАР ШАРОИТИ ГУЗАРИШ БА ИҚТИСОДИ РАҚАМӢ // Dushanbe: Digital Library of Tajikistan (LIBRARY.TJ). Updated: 27.07.2026. URL: https://library.tj/m/articles/view/НАҚШИ-ЗЕҲНИ-СУНЪӢ-ДАР-ТАКМИЛИ-МЕХАНИЗМҲОИ-ТАЪМИНИ-АМНИЯТИ-ИТТИЛООТӢ-ДАР-ШАРОИТИ-ГУЗАРИШ-БА-ИҚТИСОДИ-РАҚАМӢ (date of access: 21.09.2026).

Found source (search robot):


Publication author(s) - Сафар Файзуллоҷон Гуреззода:

Сафар Файзуллоҷон Гуреззода → other publications, search: Libmonster TajikistanLibmonster WorldGoogleYandex

Comments:



Reviews of professional authors
Order by: 
Per page: 
 
  • There are no comments yet
Publisher
176 views rating
27.07.2026 (56 days ago)
0 subscribers
Rating
3 votes
Related Articles
Дар мақола асосҳои илмию методии таҳияи китоби дарсии «Асосҳои зеҳни сунъӣ» барои синфҳои 10–11 баррасӣ мешаванд. Таҳқиқот хусусияти назариявию таҳлилӣ ва лоиҳавӣ дошта, ба 20 сарчашмаи интихобшуда такя мекунад. Сохтори дусолаи 68-соата, принсипҳои истилоҳгузории тоҷикӣ, супоришҳои амалӣ ва меъёрҳои арзёбӣ пешниҳод шудаанд. Хатти таърихии «Аз Хоразмӣ то ChatGPT» барои фаҳмондани робитаи алгоритм, ҳисоббарорӣ, омӯзиши мошинӣ ва амсилаҳои забонӣ истифода мешавад. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар солҳои 2025–2026 ба омӯзиши рушди устувор, санҷиши манбаъ ва истифодаи масъулона пайваст мегарданд. Саҳми кор мувофиқ кардани натиҷаи таълим, супориш ва далели арзёбӣ мебошад.
Дар мақола нақш ва хусусиятҳои татбиқи усулҳои риёзӣ дар рушди иқтисоди рақамӣ ва технологияҳои инноватсионӣ таҳқиқ карда мешаванд. Нишон дода шудааст, ки арзиши асосии риёзиёт дар муҳити рақамӣ танҳо ба иҷрои ҳисобҳо маҳдуд намегардад: он забони формализатсияи равандҳои иқтисодӣ, воситаи ченкунии дараҷаи рақамикунонӣ, заминаи пешгӯӣ, оптимизатсияи захираҳо ва санҷиши устувории қарорҳо мебошад. Дар асоси равишҳои системавӣ, иқтисодӣ-риёзӣ ва сенариявӣ алоқаи байни инфрасохтори рақамӣ, маълумот, сармояи инсонӣ, иқтидори инноватсионӣ ва амнияти рақамӣ шарҳ дода шудааст. Барои арзёбии мутавозини соҳаҳо индекси ҳамгирошудаи омодагии рақамӣ пешниҳод гардида, барои тақсимоти захираҳои маҳдуд модели оптимизатсияи квадратикӣ истифода шудааст. Натиҷаҳои ҳисобҳои шартӣ нишон медиҳанд, ки тақсимоти ба камшавии самараи ҳаддӣ асосёфта нисбат ба тақсимоти баробар қимати функсияи мақсаднокро 5,05 фоиз зиёд менамояд.
Шарҳи мухтасар. Дар мақола консепсия ва амсилаи техникии роботи наҷотдиҳандаи бисёрмуҳитӣ бо истифодаи зеҳни сунъӣ пешниҳод мегардад. Робот барои иктишоф, ҷустуҷӯи осебдидагон, ченкунии хатар ва интиқоли иттилоот дар минтақаҳои оташ ва дуд, муҳити олудаи кимиёвӣ, торикии мутлақ ва зери об пешбинӣ шудааст. Ҳадафи тадқиқот таҳияи меъмории модулӣ ва санҷишпазир мебошад, ки дар он шассии тасмачархдори хушкӣ, модули герметикии шинокунанда, маҷмӯи сенсорҳои RGB, гармӣ, LiDAR, сонар, газ, фишор ва ҳаракат бо алгоритмҳои дарки мошинӣ, SLAM, харитасозии хатар ва банақшагирии роҳ якҷо мешаванд. Усулҳои тадқиқот таҳлили адабиёт, моделсозии системавӣ, тарҳрезии CAD, амсиласозии рақамӣ дар муҳити Gazebo, якҷосозии сенсорҳо ва арзёбии меъёрии бехатариро дар бар мегиранд. Навоварии пешниҳод дар меъмории ягонаи панҷқабата, ивазшавии модулҳо вобаста ба навъи хатар, баҳодиҳии бисёрсенсории хавф ва принсипи «инсон дар ҳалқаи идоракунӣ» ифода меёбад.
Зеҳни сунъӣ аксар вақт ҳамчун маҷмӯи барномаҳо, маълумоти калон ва таҷҳизоти пуриқтидори ҳисоббарорӣ муаррифӣ мешавад. Аммо дар зери ҳамаи ин унсурҳо сохтори риёзие қарор дорад, ки ба мошин имкон медиҳад объектро ба адад табдил диҳад, байни объектҳо монандӣ пайдо кунад, хатогиро чен намояд ва параметрҳои худро тағйир диҳад. Агар маводи хом ва компютер воситаи иҷро бошанд, риёзиёт қоидаҳои табдили ин мавод ба дониш ва қарорро муайян мекунад. Аз назари таърихӣ низ пайдоиши зеҳни сунъӣ бо формализатсияи ақл алоқаманд аст. Амсилаи Мак-Каллок ва Питтс фаъолияти нейронро тавассути мантиқи булӣ ифода кард; Тюринг масъалаи зеҳни мошиниро ба масъалаи ҳисобшавандагӣ ва рафтори санҷишшаванда табдил дод; Розенблатт персептронро ҳамчун амсилаи эҳтимолӣ ва хаттӣ пешниҳод намуд. Ин гузариш аз тавсифи фалсафӣ ба амсилаи формалӣ нишон дод, ки «омӯзиш» бояд ҳамчун тағйирёбии параметрҳо дар асоси қоидаи дақиқи ҳисобӣ фаҳмида шавад.
Амнияти иттилоотӣ дар марҳилаи рушди иқтисоди рақамӣ шарти калиди дар сатҳи миллӣ ба ҳисоб меравад, зеро таҳдиду хатарҳои мавҷудаи хислати иттилоотидошта дар айни замон омили бесуботкунандаи ҷомеа, унсури марказии муборизаҳои сиёсӣ, василаҳои асосии расидан ба мақсад ва аз ҳама бадтар заъифгардонандаи пояҳои давлатдорӣ мебошанд. Дар шароити имрӯза ҳифзи суботи сиёсӣ ва таъмини сулҳу субот аз он вобастааст, ки вазъи амнияти иттилоотии мамлакат дар кадом дараҷа қарор дорад ва иқтидори муҳофизавии он то кадом сатҳ қодир аст, ки таҳдиду хатарҳои навро безарар гардонад. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар марҳилаи кунунии давлатдорӣ ба амнияти иттилоотии комил ниёзмандии бештар дорад. Марҳила ба марҳила ҷомеаи Тоҷикистон бо таҳдиду хатарҳое рӯ ба рӯ гардида истодааст, ки аксари онҳо дар фазои иттилоотии мамлакат пайдо мешаванд.
Дар мақола мушкилоти асосии ҳифзи маълумоти шахсӣ дар фазои маҷозӣ, инчунин самтҳои асосии талабот баҳри таъмини ҳифзи маълумоти шахсӣ муайян карда шудааст. Зеро ҳифзи маълумоти шахсӣ яке аз вазифаҳои муҳимтарин дар меҳвари рушди давлатҳо қарор дорад. Ин зарурат бо рақамикунонӣ, гузариши аксари фаъолиятҳои инсон ба сохти рақамӣ, инчунин афзоиши ҳамлаҳои киберӣ ва ихроҷи маълумоти шахсӣ дар муҳити рақамӣ муайян карда шудааст. Мақсади тадқиқот таҳлили сабабҳо ва шароити хавфҳои зиёд нисбат ба маълумоти шахсӣ, таҳлили қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи ҳифзи маълумоти шахсӣ дар фазои маҷозӣ, бо назардошти таҷрибаи кишварҳои хориҷӣ.
Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамарӯза дар ҳоли рушду нумӯъ ва пешрафт қарор дораду барои тезонидани ин раванд ҳамарӯза ҷавононе пайдо мешаванд, ки кишвари маҳбуби моро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамоянд. Файзуллоҷон Сафаров, олими ҷавон ва номзади илмҳои техникӣ аз зумраи чунин ҷавононе мебошад, ки барои рушди нумӯи кишвар ва ҳифзу гиромидошти арзишу манофеи миллӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ саҳми худро гузошта истодааст. Номбурда нақша дорад, бо пиёда сохтани як тарҳи нав - системаи миллии ҷустуҷӯии “Dodaho” Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳон муаррифӣ намояд. Дар бораи фаъолияти ин ҷавон ва тарҳи нави ӯ суҳбате доштем, ки фишурдаашро пешкаши хонанда мегардонем.

New publications:

Popular with readers:

Worldwide Network of Partner Libraries:

LIBRARY.TJ - Digital Library of Tajikistan

Create your author's collection of articles, books, author's works, biographies, photographic documents, files. Save forever your author's legacy in digital form.
Click here to register as an author.
Library Partners

НАҚШИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР ТАКМИЛИ МЕХАНИЗМҲОИ ТАЪМИНИ АМНИЯТИ ИТТИЛООТӢ ДАР ШАРОИТИ ГУЗАРИШ БА ИҚТИСОДИ РАҚАМӢ
 

Contacts
Chat for Authors: TJ LIVE: We are in social networks:

About · News · For Advertisers

Digital Library of Tajikistan ® All rights reserved.
2019-2026, LIBRARY.TJ is a part of Libmonster, international library network (open map)
Keeping the heritage of Tajikistan


LIBMONSTER NETWORK ONE WORLD - ONE LIBRARY

US-Great Britain Sweden Serbia
Russia Belarus Ukraine Kazakhstan Moldova Tajikistan Estonia Russia-2 Belarus-2

Create and store your author's collection at Libmonster: articles, books, studies. Libmonster will spread your heritage all over the world (through a network of branches, partner libraries, search engines, social networks). You will be able to share a link to your profile with colleagues, students, readers and other interested parties, in order to acquaint them with your copyright heritage. After registration at your disposal - more than 100 tools for creating your own author's collection. It is free: it was, it is and always will be.

Download app for Android