Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд, Моддаи 5 - ҷи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Мафҳуми ҳуқуқҳои шахсӣ, ки бояд аз ҷониби давлат кафолат дода шудааст ва аз ҷониби институтҳои дахлдори давлатӣ ҳифз карда шаванд, ба таври назаррас васеъ карда шудааст. Моддаи 23 - и Конститусияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбини менамояд: “Дар бораи ҳаёти шахсии инсон бе розигии ӯ ҷамъ намудан, нигоҳ доштан, истифода ва паҳн кардани маълумот манъ аст”. Ба истиснои ҳолатҳои муқаррарнамудаи қонунгузорӣ, ягон маҳдудияти худсарона ҳуқуқҳои зикршударо ғайриқобил қабул кард [1]. Мафҳуми ҳуқуқ ба дахолатнопазирӣ ва ҳаёти шахсӣ қобилияти истифода ва идоракунии маълумоти шахсии худро дар бар мегирад. Бо гузариш ба иқтисоди рақамӣ, густариши шабакаи Интернет, рақамисозии ҷомеа, масъалаҳои амнияти иттилоотӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ, аз ҷумла амнияти онҳо дар муҳити рақамӣ, торафт муҳимтар мешаванд, ки ин ба мушкилоти худи фазои рақамӣ вобаста аст, ки дар он шабакаи иттилоотӣ ва телекоммуникатсионии Интернет бештар мешавад [2].

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи ҳифзи маълумоти шахсӣ (Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 2 августи соли 2018, №7-8, мод. 521) қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии фаъолияти вобаста ба ҷамъоварӣ, коркард, нигоҳдорӣ ва ҳифзи маълумоти шахсиро муайян менамояд.

Қонуни маълумоти шахсӣ маълумоти шахсро ҳамчун маълумоти махфӣ муайян мекунад, ки аз муқаррароти дастрасӣ ба чунин иттилоот, хусусиятҳои паҳнкунии он бармеояд. Қонун ӯҳдадориҳои маълумоти шахсиро оид ба риояи талабот ба ҷамъоварӣ, коркард ва паҳнкунии онҳо муқаррар мекунад ва инчунин зарурати ташаккули системаи ҳифзи маълумоти шахсиро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам мекунад.

Аммо системаи ҳифз ва гардиши маълумоти шахсӣ, ки қонунгузории Тоҷикистон дар шароити рақамисозӣ гузоштааст, бо мушкилоти фазои рақамӣ шабакаи Интернет рӯ ба рӯ мешавад.

Тавре ки муҳаққиқон қайд мекунанд, тағйиребии рақамӣ (таҳавулоти рақамӣ) ба амал меояд, ки дар се марҳилаи асосӣ амалӣ карда мешавад [3]:

— IOT (интернети чизҳо);

 — Big Data (маълумотҳои калон);

 — AI (зеҳни сунъӣ).

Дар марҳилаи муосири рушд метавон ба таври возеҳ дар бораи татбиқи се сатҳ гуфт, зеро дар аксари кишварҳои ҷаҳон қонунгузорӣ навсозӣ карда мешавад, инчунин мақоми зеҳни сунъӣ ва мавқеи хусусиятҳои истифодаи он дар хидматҳои молиявӣ ва фазои рақамӣ баррасӣ карда мешаванд.

Муҳити рақамӣ фазои иттилоотӣ мебошад, ки дар он иттилоот метавонад бемаҳдуд паҳн карда шавад, нусхабардории иттилоот, имконияти нигоҳ доштани иттилоот бе воситаи моддӣ пешбинӣ карда мешавад. Ва мушкилии асосӣ имконнопазирии гузоштани ягон сарҳади салоҳиятдор ба муҳити рақамӣ мебошад. Аз ин рӯ, ҷанбаи муҳимтарини ин масъала зарурати муносибати мувофиқашудаи байналмилалӣ ба танзими гардиши маълумоти шахсӣ дар муҳити рақамӣ мебошад.

Ин масъалаҳо дар таълимот аксар вақт аз ҷониби муҳаққиқон баррасӣ карда мешаванд. Мавқеи одилона ва асоснок ба назар мерасад, ки мувофиқи он дар воқеиятҳои муосир фазои рақамӣ ба таври танзимнашаванда васеъ карда мешавад, ки ба ҳукмронии даврони "рақамӣ" оварда мерасонад, ки дар он ҳуқуқ ба ҳифзи маълумоти шахсӣ бояд ба ҳуқуқ ва озодиҳои бунёдии инсон баробар карда шавад.

Дар солҳои охир тамоюли ба қайд гирифтани ҳодисаҳои гум шудани маълумоти шахсии шаҳрвандон ба шабакаи Интернет афзоиш меёбад, ки дар он ҳар як ҳамлагар метавонад аз маълумоти мушаххас дар бораи шаҳрванд истифода барад. Дар ин ҳолат муҳим нест, ки оё маълумоти шаҳрванд барои содир кардани амалҳои ғайриқонунӣ (масалан, дуздии маблағҳои пулӣ аз суратҳисоб аз рӯи таркиби қаллобӣ) истифода шудааст ё дуздии маълумоти шахсӣ бе истифодаи минбаъдаи он содир шудааст. Аксар вақт чунин маълумот ба пойгоҳи додаҳои махсус ҷамъоварӣ карда мешавад ва баъдтар бо мақсади фурӯши эҳтимолии оянда нигоҳ дошта мешавад [4].

DLT ва DAG барои беҳтар кардани IoT (интернети чизҳо). Технологияи феҳристи тақсимшуда (DLT) дар баъзе системаҳои IoT барои баланд бардоштани махфият, амният ва ҳатто суръат ва хароҷот пешниҳод ва истифода шудааст. Ин системаҳои блокчейн ва графикаи ациклии равонашударо (DAG) дар бар мегирад.

Якчанд сабабҳо вуҷуд доранд, ки чаро онҳо ин қадар муфиданд. Ба гуфтаи баъзе муҳаққиқон, онҳо метавонанд ба платформаҳои IoT эътимоди ғайримутамарказро тавассути нест кардани шахсони сеюми боэътимод, ки маълумоти шахсиро ҷамъ мекунанд, таъмин кунанд. Тағйирнопазирӣ ва шаффофият инчунин бартарии истифодаи феҳристи оммавӣ ва ҳадафи умумӣ дар дастгоҳҳои гуногун мебошад. Номи пинҳонӣ ва соҳибихтиерии маълумот ба ҳар як корбар имкон медиҳад, ки маълумоти худро ҳифз ва назорат кунад ва амнияти коммуникатсионӣ ба табиати криптографии DLT ишора мекунад, то вайронкуниҳоро пешгирӣ кунад, мисоли: Dodaho.tj [5].

Маълумот бо суръати бесобиқа тавлид мешавад. Ҳар рӯз зиёда аз 2,5 квинтиллион байт маълумот сохта мешавад, ки ҳаҷми маълумоти тавлидшуда ба таври геометрикӣ меафзояд. Ин афзоиши маълумотҳои тарканда ба пайдоиши чунин мафҳум оварда расонд, ки "маълумотҳои бузург" ("Big Data").

Барои идоракунии маълумотҳои бузург ва таҳлили он воситаҳо ва технологияҳои махсус лозиманд. Дар зер асосӣ оварда шудаанд.

Hadoop. Ин як платформаи маълумоти бузург ва кушодаасос аст, ки ба ташкилотҳо имкон медиҳад, ки массивҳои калони маълумотро дар системаҳои тақсимшуда нигоҳ доранд ва идора кунанд.

Spark. Ин як платформаи дигари маълумоти бузург ва кушодаасос аст, ки коркарди зуд ва самараноки маълумотро таъмин мекунад.

Пойгоҳи Додаҳои NoSQL. Барои нигоҳдорӣ ва идоракунии миқдори зиеди маълумоти сохторнашуда истифода мешаванд.

Маълумотҳои бузург тарзи кори ташкилотҳоро тағйир доданд. Бо пешниҳоди маълумоти арзишманд, беҳтар кардани таҷрибаи муштариён, кам кардани хароҷот ва ҳавасмандгардонии навоварӣ, маълумоти калон ҷузъи муҳими тиҷорати муосир гардид. Барои идора ва таҳлили додаҳои калон асбобҳо ва технологияҳои махсус ба монанди Hadoop, Spark, Пойгоҳи Додаҳои NoSQL, алгоритмҳои омӯзиши зуҳни сунъи ва воситаҳои визуализатсияи маълумот лозиманд. Азбаски ҳаҷми маълумоти тавлидшуда афзоиш меёбад, аҳамияти маълумоти калон танҳо меафзояд.

Intelligence Artificial (зеҳни сунъӣ). Бахши AI, ки дар амал фаъолона истифода мешавад. Имрӯз, вақте ки сухан дар бораи истифодаи AI-(зеҳни сунъӣ) дар тиҷорат ё дар истеҳсолот меравад, он чизе, ки бештар ба он ишора мекунад, маҳз омӯзиши техникӣ аст.

Алгоритмҳои ML-(омӯзиши техникӣ) одатан аз рӯи принсипи модели математикии омӯзишӣ кор мекунанд, ки таҳлилро дар асоси ҳаҷми зиёди маълумот анҷом медиҳад, дар ҳоле ки хулосаҳо бе риояи қоидаҳои сахт додашуда ба даст оварда мешаванд.

Намуди маъмултарини вазифаҳо дар омӯзиши техникӣ омӯзиш бо омӯзгор мебошад. Барои ҳалли ин гуна масъалаҳо омӯзиш дар массиви маълумот истифода мешавад, ки дар он ҷавоб пешакӣ маълум аст.

Техника ҳар як муштариро ҳамчун маҷмӯи аломатҳо мебинад: X₁,X_2...,X_n. Дар куҷо, масалан, X₁ — синну сол, X₂ — фоида, ва X₃ — шумораи расмҳо гарон бошад харид дар як моҳ (дар амал дар доираи чунин вазифаҳои Data Scientist-(мутахассиси коркарди маълумот) кор бо зиёда аз садҳо аломатҳо). Ба ҳар як муштарӣ як тағирёбандаи дигар мувофиқи Y бо ду натиҷаи имконпазир мувофиқат мекунад: 1 (пардохтҳои ба таъхир афтода) ё 0 (пардохтҳои гузашта).

Ҳангоми истифодаи таҷрибавӣ система дар ҳолати шӯроҳо кор мекунад, дар ҳоле ки мутахассис амалҳои маъмулиро такрор мекунад, ҳар дафъа дар бораи такмилҳои зарурии система ва баланд бардоштани дақиқии пешгӯиҳо фикру мулоҳизаҳо медиҳад [6].

Дар хотима, бояд таъкид кард, ки киберамният кӯшиши дастаҷамъона аст. Ҳама иштирокчиени ҷомеаи рақамӣ, аз ҷумла давлатҳо, созмонҳо ва корбарони инфиродӣ бояд дар таъмини амнияти киберӣ фаъолона иштирок кунанд. Танҳо бо кӯшиши муштарак, истифодаи технологияҳои пешрафта ва вокуниши муносиб ба таҳдидҳо мо метавонем амният ва суботро дар асри рақамӣ таъмин кунем.

Рӯйхати адабиёти истифодашуда:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. шакли рақамӣ: https://mfa.tj/fa /faizobod/tajikistan/constitution.
2. Сотиволдиев Рустам Шарофович. Таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ (Китоби дарсӣ). – Д.: ЭР-граф, 2011. ‒ 460 с.
3. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи ҳифзи маълумоти шахсӣ: https://parlament.tj/news/172--onuni-um-urii-to-ikiston-dar-borai-ifzi-ma-lumoti-shahs- (17.10.2023 сол).
4. Асосҳои технологияҳои иттилоотии муосир / Шокиров Ф., Шамсиев А., Самеев М. ш. Хуҷанд, ДДҲБСТ - 2005с, 822 саҳ.
5. Интернет-чизҳо ва мушкилоти асосии амнияти 6 https://www.itpedia.nl/tg/2019/02/01/het-internet-of-things-en-6-grote-security-problemen/
6. Что такое большие данные: комплексный обзор https://medium.com/nuances-of-programming/что-такое-большие-данные-комплексный-обзор-8d56feceb3fe

Permanent link to this publication: